Ngày Nay số 168 - 173

HỒNVIỆT 44 SỐĐẶCBIỆT NGAYNAY.VN NHÀ NGHIÊN CỨU VĂN HÓA NGUYỄNPHANKHIÊM vào dịp này, nhiều nhà mua cá về kho treo trên bếp, ăn dần cho đến ra Giêng. Trong cái rậm rịch đón xuân ấy, chuẩn bị cho nồi bánh chưng là một trong những việc chủ yếu. Ngâm gạo, đãi đậu, rửa lá rồi gói bánh mất cả một ngày. Khi gói bánh cũng là lúc nồi đun bánh được chuẩn bị. Do nồi lớn nên thường là không đun trong bếp mà để ở một góc sân, những gộc tre được tích lại từ lâu xếp đống bên cạnh. Người lớn gói bánh trẻ con xúm quanh. Khi còn ít gạo cuối cùng, những cái bánh nhỏ được gói riêng cho từng bé, khiến đứa nào cũng sung sướng chờ đợi, rồi đều ngủ vùi trong giấc mơ về chiếc bánh chưng xinh. Ngồi quanh nồi bánh chưng trong ánh lửa bập bùng, những đêm cuối năm thời thơ ấu này đều là những ký ức đẹp nhất đời người. Nhưng không phải nhà ai cũng có điều kiện gói bánh chưng. Nhà nghèo thường đồ xôi như ngày giỗ chạp trong năm, một vài đấu gạo cũng đủ cúng ba ngày Tết. Tuy nhiên, những nhà có gia cảnh eo hẹp đó nhất định vẫn có bánh chưng dâng cúng tổ tiên nhờ anh em, họ mạc mang tới. Đến thời kỳ kinh tế bao cấp, kế hoạch hóa của miền Bắc thì sắm Tết là cả câu chuyện dài. Bà Bùi Kim Ngân, 63 tuổi ở Thụy Khuê, Hà Nội nhớ lại: Hồi đó, người Hà Nội đều có tem phiếu, phiếu mua thực phẩm, phiếu mua chất đốt, phiếu mua vải và sổ gạo. Ngày Tết, mỗi gia đình được mua một số hàng hóa bao gồm vài cân thịt, dăm cân gạo nếp, một ít đỗ xanh, miến, bóng bì, hai bao thuốc lá, hai gói chè, chai rượu cam, vài cân bột mỳ, một chai nước mắm, ít lá dong, rồi củi đun bánh chưng, một bánh pháo tép... Tất cả đều phải có phiếu và đương nhiên đều phải xếp hàng. Mua hàng Tết là vất vả lắm và phải chịu khó mới được. Nhiều khi phải xếp hàng từ 12h đêm, để sáng sớmhọmở cửa hàng làmình đứng gần đầu ngay. Thông thường, để mua đủ số hàng Tết đó, phải mất nhiều buổi trong cả tuần, mà như bây giờ số thực phẩm đó không đủ một bữa liên hoan. Mua xong hàng Tết thì con gái trong nhà lo việc đi làm bánh quy gai, quy xốp. Làm xong mẻ bánh cũng hết nửa ngày. Xong hết những việc đó thì những phụ nữ khéo tay tranh thủ làm thêm chút mứt gừng, mứt quất để thể hiện tài nữ công gia chánh của con gái Hà thành. Bây giờ hàng hóa tràn ngập, sắm Tết một buổi là xong, mua online cũng được. Vì thế, không mấy nhà còn giữ nếp gói bánh chưng, cũng khôngmấy nơi cònđụng trâu, đụng lợn. Ngày Tết ở thành phố, nhiều gia đình dùng hải sản, tôm cua biển không thiếu, cá hồi, cá tầm cũng sẵn mà đỡ ngán hơn ăn thịt. Khi đời sống vật chất không còn thiếu thốn, không mấy ai còn mong đến ngày Tết để được ănngon, thì phongvịTết cũng khác đi nhiều lắm. Hai tiếng “ăn Tết” dường như đang được thay bằng “chơi Tết” với nhiều gia đình. Chữ Tết Người Việt vốn hiếu học, trọng chữ nghĩa nên dù họ không biết “chữ Nhất bẻ đôi” nhưng ngày Tết vẫn xin chữ về thờ, về trang trí nhà cửa. Những người biết chữ nghĩa một chút thì cầu kỳ đi đến nhà các ông Đồ viết chữ tốt (viết đẹp), xin đối câu đối thật hợp cảnh, hợp ý nguyện trong năm mới. Trước Tết Có thể nói không ngoa rằng, trước Tết mới là thời gian nhiều cảm xúc, xốn xang, rộn ràng nhất của Tết. Tùy gia cảnh mà người ta chuẩn bị Tết, nhưng dù thế nào năm mới cũng tràn đầy hy vọng tốt lành, nên nhà ai cũng đẹp hơn ngày thường. Ở miền Bắc, người ta thường quét vôi lại ngôi nhà của mình, dù là nhà tranh vách đất. Quét vôi không tốn kém gì nhiều, chỉ mua mấy cục vôi, ngâm nước ít ngày rồi hòa ra quét một ngày là căn nhà sáng bừng lên. Những câu câu, cây bưởi trong sân cũng được quét lớp vôi trắng phần gốc, như bộ đồng phục tinh tươm. Quét vôi xong, còn ít nước vôi còn lại họ vẽ mấy cây cung bắn tên ra phía cửa để ngăn trừ ma quỷ và những điều xui xẻo. Nhà giàu có, khá giả thì mua sắm thêm đồ để trưng bày, nhất là chậu hoa cây cảnh trước sân. Trong nhà ngoài những hoành phi câu đối gỗ treo cố định, những bức đối trướng bằng nỉ, gấm, lụa mừng thọ, mừng tân gia… quanh năm cất trong rương, trong hòm được trưng nên khiến ngôi nhà thêm ấm áp. Bà con nông thôn có thói quen đụng lợn, đụng trâu, ngày tết chung tiền mua lợn, mua trâu về mổ rồi chia nhau. Ngày mổ, lợn mổ trâu đối với trẻ con thật sự là ngày hội. Những nhà nghèo cũng có gà nhà nuôi, mua ít thịt lợn, thêm chai rượu trắng… cũng đủ cho ba ngày Tết. Người ta còn tát ao Tháng Chạp, ngồi với anh em bạn bè giữa Sài Gòn nắng 34 độ, nói chuyện Tết, người thì nói trong này Tết đi du lịch, người nói nhậu là chủ yếu, không còn chuyện đi chúc Tết như xưa… Trở về Hà Nội, sau hai giờ bay, miền Bắc mưa phùn ẩm ướt, trời lạnh, một không khí Tết len lỏi tự khi nào. Phong tục mỗi miền mỗi khác và đều cùng biến đổi không ngừng như dòng sông không bao giờ ngưng chảy về phía biển... ChúcTết đầunăm. TƯ LIỆU Khi đời sốngvật chất khôngcòn thiếu thốn, không mấyai cònmong đếnngàyTết để đượcănngon, thì phongvị Tết cũng khácđi nhiều lắm. Hai tiếng“ănTết” dườngnhưđang được thaybằng “chơi Tết” với nhiềugiađình.