Thực trạng “di sản một người” Nhiều người Việt Nam không còn xa lạ với tranh Hàng Trống - loại hình tranh truyền thống được kết hợp giữa các bản dập bằng gỗ và vẽ tay bằng bút lông của nghệ nhân, gắn liền với một con phố tại Hà Nội, phố Hàng Trống. Nhờ vào vẻ đẹp của mình, chúng được bảo tồn, theo một cách nói nào đó, rất tốt trên Internet. Các bản in có thể được tìm thấy trong các sản phẩm thời trang, như áo phông hay ốp điện thoại, bán rất nhiều trên mạng. Người Việt Nam yêu thích những hình ảnh này, và cho rằng chúng đại diện cho đời sống tinh thần của họ. Nhưng ở Hà Nội ngày nay, chỉ còn một nghệ sĩ duy nhất thực hành nghệ thuật vẽ tranhHàngTrống. Ông đã làm công việc này 40 năm. Người con trai hiện nay vẫn tích cực giúp cha mình bán các bức tranh, nhưng không vẽ nữa. Anh có một quán ăn nhỏ trên khu phố cổ Hà Nội - mưu sinh bằng việc làm mặt nạ cho một sự kiện được tổ chứcmỗi nămmột lần. Tôi cũng là một người dân tộc Tày, một dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Tôi có thể chia sẻ một phần nào hiện trạng của các di sản phi vật thể hay các thực hành vănhóa này. Chúng biến mất trong chính gia đình tôi. Thế hệ tạo ra sự đứt gãy trong văn hóa truyền thống lại chính là thế hệ nhận được nhiều đột biến về cơ hội kinh tế nhất: Lần đầu tiên trong lịch sử cộng đồng, khi cha tôi và anh chị em của ông được rời khỏi những ngọn núi quê hương và học ở các trường đại học tại thủ đô, việc này trở thànhmột thông lệ. Trong các thế hệ sau đó, việc thanh niên phải xa quê, được đào tạo để trở thành một phần của nền kinh tế phi nông nghiệp trở thành một đòi hỏi của phát triển. Có quá ít cơ hội kinh tế tại địa phương. Việc họ trở thành các nhân tố không-thểgiữ-gìn-thực-hành này, thật thứ dường như giúp anh dễ nuôi sống gia đình hơn so với việc vẽ những bức tranh chỉ dành cho thiểu sốnhà sưu tập. Tại Việt Nam ngày nay, có thể dễ dàng tìm thấy các thực hành văn hóa cổ truyền chỉ còn một người theo đuổi. Chính giấy dó, loại giấy được dùng để vẽ những bức tranh cổ này, hoặc in sắc phong của nhà vua, cũng được duy trì bởi tình yêu nghề của một nghệ nhân. Lý do các thực hành này biến thành “di sản một người”, thường là động cơ kinh tế. Bạn có thể dễ dàng tìmthấy các phỏng vấn, trong đó những nghệ nhân này than thở rằng con cái của họ không định quay về làng quê và làm công việc này. Họ ở lại thành phố và làm các công việc cổ cồn trắng. Người ta bỏ nghề, thế hệ này qua thế hệ khác, khi mà các sản phẩm truyền thống này không thể giúp họ đáp ứng được đời sống kinh tế mongmuốn. Tương tự, một thứ từng có nguy cơbiến thànhdi sảnmột người, đó là mặt nạ mèo của người Tày ở Lạng Sơn. Theo truyền thuyết của dân tộc Tày tại vùng núi Lạng Sơn, ông trời đã trừng phạt con người bằng một trận đại hồng thủy. Đó là một motif truyền thuyết kinh điển của nhiều dân tộc. Nhưng trong cơn đại hồng thủy này, con mèo và con khỉ đã giúp con người vượt qua. Ngày nay, người dân tại đây có lễ hội múa với mặt nạ mèo và khỉ, để tái hiện truyền thuyết về sự tái sinh của họ. Việc chế tác mặt nạ mèo hiện nay chỉ còn khá ít nghệ nhân cao tuổi theo đuổi. Có người đã ở tuổi 80. Điệu múa cùngmặt nạmèo này đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và cómột chương trình bảo tồn. Nhưng ngay cả khi các điệu múa này được khuyến khích, tổ chức thành các workshop tại các trường học, đem biểu diễn ở nhiều sự kiện, bạn cũng có thể hiểu rằng người ta không thể Có một hiện trạng khó xử thường xuyên xuất hiện trong công tác bảo tồn di sản: Đó là khi chúng ta bắt gặp các di sản phi vật thể ở thời điểm chỉ còn một người duy nhất thực hành. Thách thức trong bảo vệ phi vật thể tại các cộng ĐINH ĐỨC HOÀNG Mặt nạmèo củangười Tày cónguy cơbiến thànhdi sảnmột người. NGAYNAY.VN 4 CHUYÊNĐỀ Số446 | ThứNăm, ngày 11/9/2025
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==