ra lại là một đòi hỏi để thoát nghèo. Đây có lẽ làđiềuđangdiễn ra trênkhắp thếgiới, và là lýdo chúng ta cần những chương trình bảo tồn di sản. Nhưng sở dĩ tôi gọi tình trạng“di sảnmột người” này là một tình trạng khó xử, bởi đó là thời điểm dị biệt, nơi chúng ta đối mặt với câu hỏi cốt tử: để thực hành văn hóa này biếnmất, hay can thiệp để giữ chúng? Một thế lưỡng nan đạo đức. Bảo tồn thực hành trở thành yêu cầu cấp thiết Các tác phẩm của vị nghệ nhân ở Hàng Trống được lưu giữ rất tốt trên không gian số. Và bất kỳ ai, với một chiếc máy in, cũng có thể nhân danh xây dựng công nghiệp văn hóa để in ra những bức tranh đẹp giống hệt. Khách du lịch, những người chi trả, không có khả năng và nhu cầu phân biệt thứ họ vừa chi ra là một bản sao kỹ thuật số. Nó làm hài lòng họ vì những mỹ cảm kiểuViệt Nam. Các tiến bộ kỹ thuật ngày nay có thể cho phép chúng ta tái hiện chính xác từng phân tử giấy, hoặc từng milimet hình khối và màu sắc trên chiếc mặt nạ mèo. Với chi phí chỉ vài chục euro, chúng ta có thể có một bản sao và in lại chiếc mặt nạ này sau 100 năm nữa. Có hai yếu tố khiến thực hành truyền thống biến mất: Đầu tiên, tốc độ thay đổi của các mô hình kinh tế đang diễn ra cực nhanh, cùng với đó là sự thay đổi kết cấu cộng đồng. Thứ hai, chính là sự nuông chiều của tiến bộ kỹ thuật số. Bất kỳ ai cũng có thể tuyên bố anh ta đã “bảo tồn” một di sản ngay sau khi tạo ra bản sao số của một di sản. Phong trào tạobản sao sốnày đang rầm rộ tại Việt Nam và ở nhiều quốc gia. Sự đa dạng văn hóa, một trong các mục tiêu của UNESCO, có thể trở thành sự đa dạng của các bản sao kỹ thuật số. Đã có nhiều hành động dựa trên hai nhận thức. Đầu tiên, khi các di sản bị đe dọa vì thiếu thốn cơ hội kinh tế trong cộng đồng, đó không phải là một tất yếu lịch sử. Cộng đồng không lựa chọn xóa bỏ chúng, như một phần của quá trình tiến hóa. Hay nói cách khác, nếu di sản bị đe dọa bởi tình trạng nghèo đói, nó diễn ra trái mong muốn cộng đồng. Chúng ta có trách nhiệmcan thiệp, bảo vệ các nguyên mẫu này, để cộng đồng có thể lựa chọn khi họ đủ điều kiện. Những chiếc mặt nạ mèo cần được giữ cho đến khi vùng đất này có đủ hạ tầng giao thông, du lịch và đủ kinh phí đầu tư cho các lễ hội. Nếu sau đó, nó vẫn bị loại bỏ, ta có thể nói rằng đó là vì người Tày đã chủ động làm việc đó. Thứ hai, việc bảo tồn thông qua di sản văn hóa đồng thiếu nguồn lực DiễngiảĐinhĐứcHoàng trìnhbày thamluận tại Hội nghị. ẢnhNgọcÁnh. tạo bản sao kỹ thuật số có rất nhiều hạn chế. Nó loại bỏ tâm hồn của di sản, đôi lúc tạo ra một bản sao méomó khi các yếu tố thủ công mang tính người bị gạt bỏ. Đáng tiếc, vì lý do chi phí và tính hợpmốt, đây vẫn đang là dạng giải pháp thống trị. Nhiều giải pháp kỳ công được đưa ra. Một startup tại Hà Nội đã theo đuổi việc tái hiện giấy d ó được một thập kỷ. Các giáo sư và sinh viên của Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Việt Nam đang tổ chức các lớp học vẽ tranh Hàng Trống của riêng mình. Và trong vòng 3 năm từ 2021 đến 2024, tại Lạng Sơn, dưới sự thúc đẩy của ngành văn hóa, đã có 100 câu lạc bộ múa mặt nạ mèo hình thành trên địa bàn tỉnh. Đó là những quy trình tốn kém và phức tạp hơn nhiều so với việc tài trợ tiềnmặt trực tiếp cho những người thực hành. Đặc quyền đó chỉ tồn tại nếu chúng ta cònmột ngôi làng, hay 10 hộ gia đình theo đuổi một thực hành. Khi ta chưa đối mặt với deadline, có nhiều lựa chọn. Việc chuyển giao thực hành từ các di sảnmột người sang cho đám đông nắm giữ, tạo bản sao người của chúng – thay vì bản sao kỹ thuật số - là một việc làmcầu kỳ và đòi hỏi nhiều nguồn lực. Chúng tất nhiên cũng tốn kém hơn việc quay lại video vẽ tranhhoặcđắpmặt nạ của người nghệ nhân cuối cùng kia, để rồi AI cùng cánh tay robot sẽ làmviệc còn lại giúp chúng ta. Trong quan niệm của chúng tôi, đòi hỏi nguồn lực dành cho việc bảo tồn thực hành lớn hơn cả việc bảo tồn di sản vật thể hoặc di sản thiên nhiên. Bởi chúng ta đang đối mặt với một kỷ nguyên nơi mà tính đa dạng văn hóa bị đe dọa, có lẽ là khốc liệt nhất trong lịch sử. n Chúng tất nhiêncũng tốnkémhơnviệcquay lại videovẽ tranhhoặc đắpmặt nạ củangười nghệnhâncuối cùng kia, để rồi AI cùngcánh tay robot sẽ làmviệc còn lại giúpchúng ta. (Tham luận tại Hội nghị quốc tế “Bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa” ) NGAYNAY.VN 5 CHUYÊNĐỀ Số446 | ThứNăm, ngày 11/9/2025
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==