Dấu ấn Thích Ca sơ sinh Trong các bản kinh Phật giáo lưu truyền từẤnĐộ sang Đông Á, hình ảnhThích Ca sơ sinh luôn gắn liền với những chi tiết huyền diệu. Ngài đản sinh từ hông phải hoàng hậu Ma-da, vừa lọt lòng đã đi bảy bước, dưới mỗi bước nở một đóa sen. Trên không trung, chín con rồng phun dòng nước tịnh khiết để gội rửa. Những mẩu chuyện này không đơn thuần mang tính thần thoại, chúng tạo ra nền tảng cho nghi lễ tắm Phật, một tập tục quan trọng được lưu truyền trong Phật giáo Đại thừa và sớm du nhập vào Việt Nam. Giới nghiên cứu cho rằng ngay từ thế kỷ II - III, khi Giao Châu trở thành nơi gặp gỡ các luồng giao thương và văn hóa, tín ngưỡng gắn với Đức Phật sơ sinh đã có mặt. Thời Sĩ Nhiếp, cùng với chữ Hán và Nho học, Phật giáo bắt đầu được chỗ đứng ban đầu. Từ đây, việc tôn thờ hình tượng thái tử sơ sinh và nghi lễ tắm Phật dần trở thành nét sinh hoạt gắn với cả cộng đồng tăng sĩ và giới cư dân bản địa. Theo PGS.TS Trần Trọng Dương, sử liệu Việt Nam còn ghi nhận những chứng cứ xác thực. Tấmbia SùngThiện Diên Linh niên đại 1121, dựng ở chùa Long Đọi Sơn (Hà Nam), nhắc đến lễ tắm Phật diễn ra trong khuôn viên chùa. Cùng thời gian, bộ sử Đại Việt sử ký toàn thư cũng cho biết vua Lý Nhân Tông từng thân hành tham dự nghi thức này. Điều đó cho thấy từ thế kỷ XI - XII, lễ tắm Phật và hình tượng Thích Ca sơ sinh đã bước ra khỏi phạm vi tu viện để trở thành nghi lễ quan trọng, có sự tham dự của triều đình. Bối cảnh ấy phù hợp với vị thế đặc biệt của Phật giáo dưới triều Lý - Trần. Khi được xem là quốc giáo, Phật giáo không chỉ là sinh hoạt tín Biến đổi cùng văn hóa Việt Từ nền tảng được định hình trong thời Lý - Trần, tín ngưỡng gắn với Đức Phật sơ sinh tiếp tục được duy trì và biến đổi trong các giai đoạn lịch sử sau. Theo PGS. TS Trần Trọng Dương, sử liệu cho thấy lễ tắm Phật không bị gián đoạn mà ngày càng được tổ chức quy củ hơn, phản ánh sự song hành của Phật giáo trong cả cung đình và dân gian. Ở triều Lê sơ, nhiều văn bản đã ghi nhận việc tổ chức lễ tắm Phật vào dịp Phật đản. Nghi lễ này, theo ông, mang tính chất trang nghiêm, có sự tham dự của giới tăng lữ và cả quan lại địa phương. Đến thời Lê Trung hưng, lễ Phật đản vẫn là dịp trọng đại, trong đó hình tượng Thích Ca sơ sinh tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm. Triều Nguyễn cũng để lại dấu tích rõ ràng. Tư liệu cho thấy trong kinh thành Huế, lễ Phật đản được tổ chức long trọng tại các quốc tự. Hoàng gia nhiều lần thân hành dự lễ, khẳng định vai trò của ngưỡng mà còn là trụ cột tinh thần của vương quyền. Nghi lễ tôn vinh Đức Phật sơ sinh, với thông điệp thanh tẩy và khởi nguyên, đã góp phần định hình căn cốt của Phật giáo Việt Nam thời kỳ này. Qua đó, hình tượng Thích Ca sơ sinh vừa mang tính chất tôn giáo, vừa trở thành biểu tượng gắn bó với đời sống cung đình. Không chỉ ở khía cạnh sử liệu, giới khảo cổ học cũng đặt ra nhiều giả thuyết xung quanh vấn đề này. Ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), các dấu tích như ao rồng, trụ đá chạm khắc hình rồng hay giả thuyết về một pho Cửu Long từng hiện diện đã được nhắc đến. Dù chưa đủ căn cứ để kết luận dứt khoát, những mảnh vỡ ấy gợi mở một hình dung ngay trong thời Lý, hình tượng Phật sơ sinh cùng nghi lễ tắm Phật có thể đã được tạo tác bằng vật liệu gỗ hoặc đá, nhằm phục vụ nhu cầu cúng lễ của triều đình và dân chúng. Điều đáng nói là phần lớn dấu tích vật chất của giai đoạn này đã bị thất tán qua chiến tranh và thời gian. Nhiều công trình chỉ còn lại bia đá hoặc ghi chép rời rạc. Chính sự khuyết thiếu đó càng khiến hình tượng Thích Ca sơ sinh ở Việt Nam thêm phần huyền ảo, nằm ở lằn ranh giữa sử liệu xác thực và khoảng trống khảo cổ. Từ huyền thoại bước ra đời sống tín ngưỡng, hình tượng Thích Ca sơ sinh đã theo dòng chảy lịch sử Việt Nam suốt gần hai thiên niên kỷ… Khi truyền thống “hóa thân” vào sáng tạo đương đại MAI SƠN Phiênbản từ sáng tạo củaSen Heritagenhận được sựquan tâmlớn của cộngđồng. Nghi lễ tắmPhật được thực hiện với TuDi tòa ThíchCa sơ sinh. NGAYNAY.VN 2 CHUYÊNĐỀ Số448 | ThứNăm, ngày 25/9/2025
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==