IDAP để kết nối chuyên gia và mở rộng thị trường. Sắc chàm – Linh hồn của thổ cẩm Nhuộm chàm là một quy trình nhuộm vải sử dụng một loại thuốc nhuộm tự nhiên chiết xuất từ lá cây chàm (Indigofera), phổ biến trong nhiều nền văn hóa phương Đông và phương Tây từ hàng ngàn năm trước. Nước nhuộm này, có màu xanh lam đặc trưng và được sử dụng rộng rãi để nhuộm quần áo, đặc biệt là vải denim và trang phục truyền thống của nhiều dân tộc. Với các dân tộc thiểu số như Mông, Dao, Thái, nghề này trở thành biểu tượng văn hóa và là trung tâm trong hành trình của chị Hiền. Để ra được nước nhuộm, lá chàm phải ngâm trong nước khoảng từ 3-7 ngày tùy thời tiết. Sau khi vớt bã, lấy nước đánh kỹ 1-2 ngày với vôi hoặc tro bếp để lấy cao chàm. Tỷ lệ pha thường là 1:10, và chị Hiền ví von, chàm được coi như một “cơ thể sống”cần ăn, nghỉ. Để làm ra một sản phẩm thổ cẩm, những người thợ sẽ thiết kế và vẽ bằng sáp ong trước. Thường những thiết kế là hình ông mặt trời, quyền trượng... những cái biểu tượng thông dụng trong đời sống của người dân tộc. Quy trình xử lý vải rất quan trọng trước khi nhuộm. Nếu hồ vải không xử lý kỹ thì sẽ không lênmàu khi nhuộm. Cách nhuộm sẽ phụ thuộc vào màu mà người nhuộm mong muốn. Nếu chỉ cần màu xanh da trời nhạt thì chỉ cần 1-2 lần nhúng vào chàm và phơi khô. Nếu muốn màu đậm hơn, đen hơn thì công đoạn đó lặp đi lặp lại rất nhiều lần. Để ra nhiều gam màu từ màu xanh hay đến màu đen thì cần kết hợp chàmvà củ nâu - một nguyên liệu truyền thống khác. Chẳng hạn để lên một cái áo của người Mông, công đoạn đó nhuộm nhiều khi phải mất đến 15-20 lần. Một lần sẽ mất gần một giờ đồng hồ, được tính bằng cách cho vải vào nước chàm vò, sau đó đem đi phơi khô. Để nhuộm một tấmvải phải mất vài ngày. Chưa kể quá trình làm khô tự nhiên còn phụ thuộc vào thời tiết. Cứ xong một lần, vải phải khô thì mới tiếp tục được cho vào nhuộm tiếp. Có những cái rất hay mà người làm nghề hay ví von, chàm rất “đỏng đảnh”. Nhuộm chàm lên được màu hay không còn phụ thuộc vào thời tiết. Người dân còn lưu truyền nhiều điều kiêng kỵ: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không được nhuộm chàm, hay có những“bàn tay không hợp vía” dễ khiến mẻ chàm hỏng. Các sản phẩm được làm từ chàm của chị Hiền nhanh chóng mở rộng: áo, khăn, trang phục cách tân, đèn thổ cẩm, đèn sợi tơ từ sợi chỉ đan. Chị còn ứng dụng vào nội thất như tranh tường, đồ trang trí. Công ty của chị kết hợp với người dân địa phương để sản xuất vải, nhuộm, may và thiết kế. Bảo tồn truyền thống không đơn giản chỉ là gìn giữ Từ những thành công ban đầu, chị Hiền vẫn trăn trở về sự phai nhạt của nghề truyền thống. “Người trẻ ngày nay ít mặn mà, nhiều người bỏ nghề vì không thấy lợi ích kinh tế”, chị nói. Bởi vậy, chị luônnỗ lực tổ chứcworkshop, mở lớp dạy nghề để khơi gợi lại niềm hứng thú cho lớp trẻ. Tương lai, chị hướng đến phát triển mạnh mảng workshop và lưu niệm tại Sa Pa trước, rồi mở rộng ra nước ngoài với sản phẩm cao cấp hơn. Chị cũng tìmcáchứngdụng khoa học kỹ thuật vào việc sản xuất những sản phẩm thủ công, ví dụ bông hóa sợi lanh để dệt vải khổ lớn hơn – ý tưởng đã giúp chị giành giải Nhất cuộc thi khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Lào Cai năm 2024. Hành trình của Trần Thị Hiền không chỉ cứu vãn một nghề thủ công mà còn truyền cảm hứng cho cộng đồng. “Là người trẻ, sinh ra và lớn lên tại Sa Pa, được gắn bó với văn hóa dân tộc nên tôi luôn khao khát giữ gìn những hoa văn, họa tiết, giá trị truyền thống và tri thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số”, chị nói. Trong bối cảnh văn hóa truyền thống đang đối mặt với nguy cơ mai một, câu chuyện của chị nhắc nhở rằng bảo tồn không phải là giữ gìn mà là thích ứng, sáng tạo. Như chị khẳng định: “Có thể người trẻ đã rời xa nghề, nhưng nếu có sự chung tay truyền thông, quảngbá và kết nối, chắc chắn họ sẽ quay lại”. n Hìnhảnhngười thợnhuộmchàm. Tôi sinh ra và lớn lên ở Sa Pa, những công việc về thêu, dệt thổ cẩm ngấm vào máu không biết từ bao giờ. Chị Trần Thị Hiền NGAYNAY.VN 7 CHUYÊNĐỀ Số448 | ThứNăm, ngày 25/9/2025
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==