mà còn là từ bỏ sự nâng đỡ cuối cùng của thế giới cũ. Kiền Trắc dừng lại ở ranh giới ấy. Ngựa ở bên này bờ sông. Thái tử bước qua bờ bên kia - bờ của đời sống vô gia cư. Một bờ là quá khứ, một bờ là tương lai. Kiền Trắc ra đi - Câu chuyện về vô thường Nhiều bản văn mô tả cảnh Kiền Trắc quay đầu nhìn theo bóng Thái tử đi xa dần cho đến khi chìm vào rừng sâu. Nó không hí lên, cũng không lao theo. Nó đứng đó, như thể hiểu rằng mọi cuộc đồng hành đều dừng lại ở một điểm nào đó. Dị bản cảm động nhất nằm trong Bổn sanh truyện của truyền thống Hán tạng: Sau khi quay trở lại cung, Kiền Trắc nằm xuống, không ăn uống, và cuối cùng trút hơi thở trong đau buồn. Vua Tịnh Phạn hay tin, thương tiếc dựng một tháp nhỏ để tưởng nhớ. Dù nhiều học giả cho rằng chi tiết này mang tính văn học nhiều hơn lịch sử, nhưng ý nghĩa nó mang đến lại vô cùng rõ ràng: Không có tình thương nào đủ để giữ lại một người đang đi tìm sự thật. Không có sự trung thành nào cản bước được con đường giác ngộ. Và mọi cuộc chia ly, dù đẹp hay buồn, đều là một phần của vô thường. Nhưng trong nỗi buồn ấy vẫn có nét đẹp: Kiền Trắc đã làm tròn sứ mệnh của mình. Nó đưa Thái tử đi xa nhất có thể trong đời sống thế tục. Còn phần còn lại, chỉ có tự lực của Thái tử mới có thể bước tiếp. Muôn vẻ Kiền Trắc qua các dòng nghệ thuật Phật giáo Hình tượng Kiền Trắc xuất hiện trong rất nhiều tác phẩm nghệ thuật khắp châu Á, từ phù điêu, tượng, tranh đến những thủ pháp trang trí trong chùa Việt. Trong nghệ thuật Gandhāra: Những phù điêu bằng đá xanh vùng Pakistan - Afghanistan mô tả cảnh “Đại xuất gia” rất sinh động. Hình ảnh Kiền Trắc được khắc với tỉ lệ lớn, bờm cong mềm, mắt mở to. Trong nghệ thuật Mathurā (Ấn Độ): Ngựa được tạo hình khỏe, thân dài, chân thẳng như mũi tên tượng trưng cho sự mạnh mẽ của lý tưởng giải thoát. Trong nghệ thuật Tây Tạng: Kiền Trắc thường đi cùng họa tiết mây, lửa, mang màu sắc linh thiêng. Đôi khi được vẽ như ngựa trời. Trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam: Không nhiều chùa có tượng riêng Kiền Trắc, nhưng cảnh Thái tử cưỡi ngựa vượt thành xuất hiện ở nhiều bức hoành, phù điêu và tranh thờ trong chùa Bắc bộ. Một số chùa còn vẽ Kiền Trắc với hình dáng gần với ngựa thôn quê Việt Nam – bờm dài, mắt to hiền, chân thon và thân vừa. Kiền Trắc xuất hiện nhiều như vậy bởi không chỉ là một con ngựa, Kiền Trắc mang trong mình hình bóng của sự trung thành, của sự dấn thân, của lòng biết ơn và của thời khắc chuyển mình lớn nhất của con người. Tiếng vọng Kiền Trắc trong mùa xuân Khi nhìn lại hình ảnh Kiền Trắc trong đêm Thái tử rời thành, ta thấy hiện lên một cảnh tượng có thể làm rung động bất cứ trái tim nào. Không phải vì bi kịch. Cũng không phải vì huyền thoại. Mà vì đó là khoảnh khắc con người đứng trước ngưỡng cửa đổi thay - khoảnh khắc ai cũng từng có, hoặc sẽ có trong đời. Kiền Trắc mã, vào đêm ấy, đã không chỉ chở một người. Nó chở cả nỗi đau của từ bỏ, cả hy vọng của bắt đầu, cả lặng yên của lý tưởng. Và rồi nó dừng lại ở chính ranh giới giữa cũ và mới. Thái tử bước đi. Ngựa đứng yên. Trăng rằm soi vào hai con đường khác nhau. Trong không khí của mùa xuân Bính Ngọ, khi người Việt chuẩn bị bước sang một năm mới, hình ảnh Kiền Trắc bỗng trở nên thân thuộc lạ kỳ. Nó nhắc ta nhớ rằng muốn đi xa, mỗi người đều có lúc phải bước xuống khỏi “con ngựa” của chính mình: Những thói quen, những bám víu, những sợ hãi. Nhưng trước khi bước xuống, ai cũng cần một Kiền Trắc: Điều gì đó từng đưa ta vượt qua đêm tối, giúp ta đi đủ xa để đến được ranh giới đổi thay. Có thể đó là một người thân, một người bạn, một kỷ niệm, một ý chí hay một bài học của năm cũ. Tết đến, khi ta nhìn lại, ta sẽ thấy bóng dáng Kiền Trắc trong những điều tĩnh lặng nhất - như hơi thở trong đêm, như ngọn gió chiều cuối năm. Và khi tiếng chuông chùa thời khắc giao thừa vang lên, ta có thể lắng nghe một tiếng vọng rất khẽ: “Cảm ơn đã đưa ta đến đây.” Còn phần đường phía trước, ta sẽ tự mình bước tiếp như Thái tử ngày ấy, dưới ánh trăng rằm, giữa tiếng thở dài của con ngựa trắng trung thành nhất trong lịch sử nhân loại. Tiếng thở dài ấy, tựa một lời chúc lành vang vọng từ quá khứ, nhắc bước chân ta trong hiện tại. n Tết đến, khi ta nhìn lại, ta sẽ thấy bóng dáng Kiền Trắc trong những điều tĩnh lặng nhất - như hơi thở trong đêm, như ngọn gió chiều cuối năm. Và khi tiếng chuông chùa thời khắc giao thừa vang lên, ta có thể lắng nghe một tiếng vọng rất khẽ: “Cảm ơn đã đưa ta đến đây”. NGAYNAY.VN 43 VĂN HÓA Xuân Bính Ngọ 2026
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==