Làm chủ công nghệ để Sự ra đời của công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP) đang mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả giám định ADN, góp phần giúp nhiều gia đình có thể đón người thân trở về với đúng tên tuổi sau hàng chục năm chiến tranh. Nhiệm vụ “khó nhất thế giới” Trong khi các địa phương rà soát và thu nhận mẫu sinh phẩm, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đóng vai trò là cơ quan đầu mối cốt lõi trong nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ giám định ADN thế hệ mới để xử lý các mẫu xương cốt khó. Viện đang từng bước làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới sử dụng các chỉ thị đa hình nucleotide đơn (NGSSNP), mở ra bước đột phá trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Bước đột phá kỹ thuật chính là thay vì phân tích các đoạn ADN như trước, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã chuyển sang phân tích từng điểm ADN dựa trên công nghệ giải trình tự gene NGS-SNP. Công nghệ này cho phép phân tích sâu các biến thể di truyền từ những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng, nằm dưới lòng đất nhiều thập kỷ hoặc bị tác động bởi môi trường xấu. Ông Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Trung tâm Giám định AND thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) chia sẻ, việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam luôn được đánh giá là một trong những nhiệm vụ giám định ADN khó nhất thế giới. Sau 50 - 70 năm chôn cất trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, phần lớn hài cốt đều đã phân hủy nặng, ADN bị đứt gãy nghiêm trọng, khiến việc phân tích bằng các phương pháp truyền thống gặp rất nhiều hạn chế. Trước đây, phương pháp phân tích các chỉ thị STR trên ADN nhân được sử dụng phổ biến trong giám định hình sự và xét nghiệm huyết thống. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi các đoạn ADN còn tương đối nguyên vẹn, trong khi phần lớn mẫu hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam chỉ còn những đoạn ADN rất ngắn. Để tăng khả năng phân tích, các nhà khoa học đã áp dụng thêm kỹ thuật giám định ADN ty thể (mtDNA). Phương pháp này giúp nâng cao khả năng thu nhận ADN ở các mẫu phân hủy nặng nhưng chỉ phản ánh quan hệ huyết thống theo dòng mẹ, khả năng phân biệt cá thể còn hạn chế. Vì vậy, kết quả vẫn phải kết hợp với nhiều nguồn thông tin khác như hồ sơ liệt sĩ, địa điểm quy tập, đơn vị chiến đấu, thời gian hy sinh và nhân chứng để đưa ra kết luận. Thực tế, sau nhiều thập kỷ, không ít hồ sơ đã thất lạc, đơn vị quân đội thay đổi phiên hiệu, nhân chứng ngày càng ít, khiến việc đối chiếu thông tin càng trở nên khó khăn. “Giới hạn hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở tình trạng phân hủy của mẫu sinh phẩm và sự thiếu hụt dữ liệu lịch sử để đối chiếu”, ông Vũ Anh Tuấn chia sẻ. Năm 2025, quy trình giám định ADN bằng công nghệ NGS-SNP chính thức được áp dụng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Kết quả cho thấy 54 trong số 58 mẫu hài cốt được tách chiết thành công ADN và thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện để đối sánh, đạt tỷ lệ 93%. Từ cơ sở dữ liệu này, các nhà khoa học đã đối sánh thành công với thân nhân của 14 gia hoàn toàn quy trình công nghệ. “Nếu tự động hóa toàn bộ quy trình, chúng ta có thể từng bước giải quyết bài toán giám định khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính”, ông Vũ Anh Tuấn cho biết. Không chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm, cán bộ của Trung tâm còn trực tiếp xuống thực địa, phối hợp với cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và chính quyền địa phương để thu thập thông tin, xác minh lịch sử và khoanh vùng đối tượng so sánh. Theo ông Tuấn, mỗi chuyến đi đều để lại nhiều cảm xúc khi chứng kiến sự chờ đợi của các gia đình và sự hy sinh to lớn của các thế hệ đi trước. Chính điều đó trở thành động lực để các nhà khoa học kiên trì theo đuổi hành trình tìm lại danh tính cho những người đã ngã xuống. Xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ – “Chìa khóa” giúp nhiệm vụ thắng lợi PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), việc làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới (NGS-SNP) đánh dấu bước chuyển quan đình liệt sĩ và xác định danh tính, trao kết quả giám định cho hai gia đình liệt sĩ. Thành công này góp phần nâng cao hiệu quả xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin, đáp ứng yêu cầu của “Chiến dịch 500 ngày đêm” tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Theo ông Vũ Anh Tuấn, ưu điểm nổi bật của công nghệ này là có thể phân tích được những đoạn ADN rất ngắn, vốn trước đây gần như không thể khai thác. Đồng thời, phương pháp còn cho phép đánh giá quan hệ huyết thống ở phạm vi rộng hơn, kể cả với các thân nhân cách nhiều thế hệ. Quy trình giám định được thực hiện theo chuỗi khép kín, từ tiếp nhận mẫu, nghiền và tách chiết ADN, định lượng, chuẩn bị thư viện gen, giải trình tự đến phân tích dữ liệu và đối chiếu với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ. Toàn bộ quy trình mất khoảng 3 - 4 tuần cho mỗi đợt phân tích. Công nghệ mới đòi hỏi hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại cùng đội ngũ cán bộ được đào tạo chuyên sâu. Trong thời gian qua, các giám định viên đã được đào tạo trong nước và quốc tế để làm chủ HẢI THANH Hành trình trả lại tên cho những chiến sĩ đã ngã xuống luôn là nhiệm vụ thiêng liêng, nhưng cũng là một trong những bài toán khó nhất của khoa học giám định ADN. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam, phần lớn ADN trong hài cốt sau nhiều thập kỷ chỉ còn những đoạn rất ngắn. Đây từng được xem là rào cản lớn nhất đối với công tác giám định. Tuy nhiên, công nghệ NGS-SNP cho phép phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị đa hình nucleotide đơn trên các đoạn ADN ngắn, qua đó nâng cao đáng kể khả năng nhận dạng. Các chuyên gia thảo luận về hệ thống quản lý dữ liệu tích hợp IDMS giúp lưu trữ và tự động đối khớp hàng vạn hồ sơ di truyền. NGAYNAY.VN 4 Số Tháng 7/2026 TIÊU ĐIỂM
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==