Trên vùng đồng bằng trũng thấp ở miền Tây Nam Bộ của Việt Nam, nơi những dòng sông phù sa chia cắt đất đai thành vô số kênh rạch, một ngọn núi đơn độc - núi Ba Thê - nhô lên như một mốc tự nhiên giữa biển nước mênhmông. Chính nơi đây, cách ngày nay hơn hai nghìn năm, đã hình thành một trung tâm cư trú, tôn giáo, thương mại mang tính quốc tế, được biết đến trong thư tịch cổ là vương quốc Phù Nam. Cũng chính trong không gianphồn thịnhcủa trung tâm Phù Nam ấy, những lớp trầm tích văn hóa, thương mại, tín ngưỡng đã tích tụ qua nhiều thế kỷ, tạo nên nền tảng vật chất và tinh thần của hệ thống di tíchmàngàynayđượcnhận diện trong khảo cổ học với tên gọi Văn hóa Óc Eo. Tên gọi “Óc Eo” bắt đầu xuất hiện trên bản đồ khảo cổ học thế giới từ thập niên 1940, gắn với các cuộc khai quật quy mô lớn do nhà khảo cổ người Pháp Lou-is Malleret thực hiện tại Gò Óc Eo trong giai đoạn 1942–1944. Những phát hiện phong phú - tượng thần Hindu, tượng Phật, bia ký chữ Phạn, đồ trang sức, gốm, thủy tinh, tiền cổ La Mã, đồ đồng Trung Hoa, hạt chuỗi Tây Á, cùng dấu tích hệ thống kênh đào và thành lũy cổ - đã làm thay đổi căn bản nhận thức về lịch sử Đông Nam Á. Từ chính những tư liệu này, khái niệm “Văn hóa Óc Eo” được xác lập, minh chứng rằng vùng hạ lưu sông Mê Kông từng là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại xuyên Ấn Độ Dương - Biển Đông, kết nối Đông NamÁ với các trung tâm văn minh lớn của Ấn Độ, Trung Hoa và Địa Trung Hải. Kể từ đó, nhiều thế hệ học giả Việt Nam và quốc tế đã tiếp nghiệm tổ chức xã hội, quản lý đô thị, chođếnkỹ thuật trị thủy và sự thíchnghi vớimôi trường ngậpnước, di sảnnày cho thấy khả năng ứng xử thông minh của con người trước tự nhiên. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang đặt ra thách thức lớn chođồng bằng sôngCửuLongngàynay, thông điệp về tính bền vững, sự thích ứng và tinh thần hội nhậptừquákhứÓcEovẫncòn nguyên giá trị. Di sản không chỉ kể vềmột nền vănminh đã mất, mà còn khơi dậy bài học cho sựphát triểnbềnvữngcủa hômnay vàmai sau. Với những giá trị nổi bật toàn cầu đó, quần thể Óc Eo - Ba Thê đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm2012.ViệtNamhiệnđang tích cực hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO nhằm đưa di sản này vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới, tập trung vào hai tiêu chí cốt lõi: sự giao thoa văn hóa và minh chứng cho một nền văn minh đã mất. Đồng thời, kế hoạch bảo tồn - quản lý di sản cũng đang được xây dựng với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng, nhằm bảo đảm tính toànvẹnvà xác thực củadi sản trong bối cảnh hiện đại. Hành trình đưa Óc Eo - Ba Thê đến với danh hiệu Di sản Văn hóa Thế giới là hành trình kết nối quá khứ với hiện tại, giữa giá trị bản địa và tinh hoa nhân loại. Đây không chỉ là niềm tự hào của An Giang và vùng châu thổ Mê Kông, mà còn là đóng góp chung của Việt Nam cho kho tàng di sản của nhân loại. Việc ghi danh di sản không chỉ tôn vinh một nền văn minh rực rỡ trong lịch sử, mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa trong dòng chảy thời gian, gửi tới thế giới thông điệp về khả năng thích ứng, sáng tạo và hội nhập của con người. n lớn thông qua thương mại, tôn giáo và nghệ thuật, được tái tạo và định hình trong bối cảnh địa phương. Sự tồn tại liên tục của chuỗi di tích từTiền Óc Eo đến Óc Eo cực thịnh rồi Hậu Óc Eo phản ánh một quá trình phát triển gần một thiên niên kỷ. Khi vương quốc Phù Nam sụp đổ vào thế kỷVII -VIII, đô thị Óc Eo dần biến mất khỏi bản đồ chính trị, nhưng các lớp phù sa đã gìngiữnguyên vẹnbằng chứng vật chất của một nền văn minh đã mất. Đây là lý do để khẳng định tiêu chí (iii) - Óc Eo - BaThê làmột minh chứng nổi bật, độc đáo và hiếm hoi cho văn minh Phù Nam, vốn không còn tồn tại ở bất kỳ nơi nào khác dưới dạng sống động. Những di tích và di vật tại đây không chỉ gợi lại mô hìnhđô thị, tínngưỡng và giao thương, mà còn phản ánh bản sắc, tư duy và sức sáng tạo của cưdân cổ trongvùng châu thổ Mê Kông. Không dừng lại ở giá trị khảo cổ, câu chuyện Óc Eo - Ba Thê còn mang thông điệp thiết thực cho hiện tại. Từ kinh ÓCEO - BATHÊ: Hành trình hướng tới Di sản Văn hóa Thế giới DƯƠNGMINH ĐỨC Quần thể Óc Eo - Ba Thê đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2012. Việt Namhiện đang tích cực hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO nhằmđưa di sản này vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới. Ngày04/01/2022, Khudi tíchkhảo cổÓcEo-BaThê đãđượcTrung tâmDi sảnThế giới (UNESCO) cậpnhật vào Danhsáchdự kiến lậphồsơđề cửDi sảnVănhóa Thếgiới với các tiêuchíGiátrị nổi bật Toàncầu, bao gồm: Tiêuchí (ii), tiêuchí (iii). Tượng thần Brahmađược phát hiện tại khuvựcGiồng Xoài (KhuDi tíchkhảo cổ Óc Eo–BaThê) vàonăm1983 tục nghiên cứu, mở rộng hiểu biết và khẳngđịnhvị thế trung tâm của Óc Eo – Ba Thê trong tiến trình lịch sử khu vực. Ngàynay, khudi tíchÓc Eo - Ba Thê là một quần thể khảo cổ rộng lớn, với hàng chục di tích phân bố từ sườn núi xuống đồng bằng: các điểm cư trú, đền tháp, thành lũy, mộ táng, xưởng sản xuất và cảng thị. Quy hoạch đô thị cổ tại đây mang những dấu ấn nổi bật: hệ thống thành lũy hình chữ nhật với nămhào bốn lũy, các trục kênh đào nhân tạo chia không gian thành ô bàn cờ và kết nối trực tiếp với vùng sản xuất lẫn cảng thị. Tuyến kênh cổ Lung Lớn giữ vai trò đặc biệt khi nối khu tiền cảng Nền Chùa ở cửa biển với trung tâm Gò Óc Eo - Gò Cây Thị, rồi lan tỏa đến các khu cư trú vệ tinh như Giồng Xoài, Đá Nổi… Chính cấu trúc này đã tạo nên một kiểu hải cảng nội địa độc đáo, nơi giao thoa của đường thủy và đường bộ, cho phép kiểmsoát và kết nối cả thương mại ven biển lẫn nội đồng. Trong nhiều thế kỷ, Óc Eo - Ba Thê là điểm hội tụ của các dòng chảy thương mại, tôn giáo và nghệ thuật xuyên lục địa. Sự hiện diện của tiền vàng La Mã, hạt chuỗi Tây Á, đồ đồng Trung Hoa, cùng hiện vật và biểu tượng Ấn Độ không chỉ phản ánh sự thịnh vượng của kinh tế trao đổi mà còn cho thấy tầm vóc hội nhập văn hóa của cư dân nơi đây. Đặc biệt, các yếu tố ngoại sinh đã được bản địa hóa, hòa quyện sáng tạo với truyền thống bản địa để hình thành phong cách nghệ thuật đặc thù, thể hiện qua tượng Vishnu, Shiva, tượng Phật, bia ký chữ Phạn và các kiến trúc mang ảnh hưởng Gupta, hậu Gupta và tiền Khmer. Đây là minh chứng tiêu biểu cho tiêu chí (ii) của UNESCO, phản ánh sự giao thoa văn hóa quan trọng giữa các nền văn minh NGAYNAY.VN 32 VĂNHÓA - DI SẢN Sốđặcbiệt
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==