Trong không khí đón xuân Bính Ngọ 2026, câu chuyện về con giáp thứ bảy trong thập nhị chi lại được nhắc đến nhiều hơn. Từ những pho tượng đá uy nghiêm đến những bức chạm khắc dân gian náo nhiệt chốn đình làng, ngựa không chỉ là một con vật trong đời sống, mà còn là một biểu tượng nghệ thuật mang đậm tư duy thẩm mỹ của người Việt xưa. Ngày Nay đã có cuộc trò chuyện với TS. Nguyễn Đình Chiến, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xoay quanh câu chuyện hình tượng ngựa trong dòng chảy mỹ thuật cổ Việt Nam. Từ những thế kỷ đầu, chúng đã mang ý nghĩa văn hoá sâu sắc, được thể hiện với nhiều phong cách khác nhau như khắc vẽ, phù điêu và tượng tròn trên các chất liệu đồ gốm, đá, gỗ, đồng và giấy vẽ nhiều màu. Xuất hiện từ rất sớm PV: Thưa TS. Nguyễn Đình Chiến, hình tượng ngựa đã xuất hiện từ rất sớm trong mỹ thuật cổ Việt Nam. Ông có thể chia sẻ về những biểu hiện đầu tiên và ý nghĩa văn hóa của chúng? TS. Nguyễn Đình Chiến: Hình tượng ngựa xuất hiện từ rất sớm, ngay từ thế kỷ XI - XIV dưới thời Lý - Trần. Một trong những tác phẩm sớm nhất là hai pho tượng ngựa đá tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh). Đây là một trong 5 cặp tượng trang nghiêm trước chính Điện Tam bảo, biểu trưng cho sự bảo vệ và quy y phật pháp. Hai pho tượng ngựa được tạo tác từ đá nguyên khối, cao khoảng 1,2 m và dài 1,5 – 1,8 m, diễn tả tư thế nằm, bốn chân quỳ trên bệ đá hoa sen cách điệu, đầu ngoảnh về bên phải. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng đã bắt gặp nhiều hình tượng ngựa thể hiện trên các loại hình đồ gốm hoa lam trong con tàu cổ Cù Lao Chàm (Quảng Nam) từ thời Lê Sơ, bao gồm cả hình tượng ngựa tả thực, lẫn hình ngựa có đôi cánh như thiên thần. Chúng đều được diễn tả trong tư thế phi nước đại, như thể đang bay giữa trời mây. Có lẽ đó là sự hình tượng hoá từ huyền thoại Thánh Gióng đánh giặc Ân của dân tộc Việt Nam ta. Dưới thời nhà Mạc, hình tượng ngựa xuất hiện trên nhiều loại hình đồ gốm thờ và các loại gạch chữ nhật trang trí kiến trúc. Những viên gạch trang trí nổi hình tượng ngựa có cánh thường được bắt gặp trong một số kiến trúc chùa đền thời Mạc như trên gạch ở Chùa Ông, tháp đất nung Đậu An, bệ tượng chùa Trăm Gian,… Hay như trên chiếc lư hương gốm hoa lam đã được xếp hạng Bảo vật quốc gia ở Bảo tàng Ninh Bình, cũng có thể tìm thấy hoạt tiết trang trí như hình rồng yên ngựa, kỳ lân, ngựa có cánh, diềm răng cưa. Đây là chiếc lư cao còn khá nguyên vẹn, được tạo tác vào thời Mạc, ngày 20 tháng 8 niên hiệu Hưng Trị năm thứ 3 (1590). - Ông đánh giá như thế nào về giai đoạn phát triển sự phát triển đỉnh cao của nhiều ngành nghề thủ công. Vào thế kỷ XVII, tượng ngựa gốm Bát Tràng được thể hiện theo khối tròn, dáng đứng, cổ đeo vòng lục lạc, mình đeo dây cương, yên ngựa nổi và được phủ men trắng, xám, nâu. Đến thế kỷ XVIII – XIX, thuộc dòng gốm Phù Lãng có pho tượng ngựa thể hiện dưới dạng bình/ấm. Bình tạo dáng ngựa tư thế đứng, đầu ngẩng, hai tai dựng, cổ đeo vòng lục lạc, hai bên yên ngựa chạm nổi mặt hổ phù, men phủ màu nâu xám. Hiện ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tượng ngựa bằng đồng có niên đại vào thế kỷ XVIII, đúc kiểu tượng thờ với bốn chân chùng, đầu ngẩng cao, hai tai và bờm dựng, cổ đeo vòng lục lạc, yên đúc nổi lá đề kép, hai bên có mấu tròn, màu xám, vẫn được trưng bày. Tại Bảo tàng Hải Phòng, chiếc bình gốm Bát Tràng men rạn ngà từ thế kỷ XIX cũng vẫn được lưu giữ. Theo đó, trên bốn mặt mạnh mẽ của hình tượng ngựa trong mỹ thuật từ thế kỷ XVII đến XX, dưới thời Lê Trung Hưng và nhà Nguyễn? -Trong khoảng thế kỷ XVII - XX, dưới thời Lê Trung Hưng - Nguyễn, đây là thời kỳ bùng nổ của hình tượng ngựa, khi chúng xuất hiện trên đa dạng các chất liệu khác nhau, phản ánh Qua hàng thế kỷ, hình tượng ngựa đã để lại những dấu ấn rực rỡ và đa diện trong dòng chảy mỹ thuật cổ Việt Nam. trong “lớp trầm” NGỌC PHẠM Bức tranh “Vinhquy bái tổ” trêngiấy điệp thuộc dòng tranhĐôngHồ (BắcNinh). HÌNH TƯỢNG Pho tượngngựađá thời Lý ở chùaPhật Tích (BắcNinh). NGAYNAY.VN 34 Xuân Bính Ngọ 2026 VĂN HÓA
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==