Tinh thần hiếu học từ ước mong khoa bảng Xăm hường, hay còn gọi là đổ xăm hường, là một trò chơi dân gian truyền thống của Huế, gắn liền với dịp Tết Nguyên đán. Theo tài liệu lịch sử và lời kể của các bậc cao niên, trò chơi này có nguồn gốc từ cung đình triều Nguyễn vào thế kỷ XVIII, ban đầu chỉ dành cho hoàng tộc và quan lại. Tương truyền, dưới thời vua Tự Đức (1848 - 1883), xăm hường thường được tổ chức chơi trong nội cung để giải trí và khuyến khích tinh thần học vấn. Từ chốn cung cấm, trò chơi dần lan tỏa ra các dinh phủ quý tộc, rồi phổ biến trong dân gian, trở thành thú vui không thể thiếu của người dân Huế mỗi độ xuân về. Không chỉ là trò chơi cầu may mắn, xăm hường mang ý nghĩa sâu sắc về giáo dục và đạo đức, phản ánh sự đề cao tinh thần hiếu học trong xã hội xưa, nơi học hành được coi là con đường lập thân quan trọng nhất. Xăm hường không đơn thuần là một trò chơi, mà còn chứa đựng những lớp lang lịch sử thú vị về hệ thống khoa cử phong kiến thời xưa. Trong tên gọi “xăm hường”, từ “xăm” xuất phát từ chữ “thiêm” trong tiếng Hán, nghĩa là chiếc thẻ hoặc quẻ xăm, gợi liên tưởng đến việc gieo quẻ ở đền chùa, một hình thức cầu may mắn và lời nhắc nhở tâm linh đặc biệt vào dịp đầu năm mới. Còn “hường” chính là cách đọc trại đi của chữ “hồng”, mang nghĩa màu đỏ. Dưới thời Vua Tự Đức, vì tên huý của đức vua là Hồng Nhậm, nên để tỏ lòng cung kính và tránh phạm huý, tất cả những gì liên quan đến chữ “hồng” đều phải đổi thành “hường”. Cũng từ đó mà trò chơi với những tấm thẻ này mang cái tên rất đỗi thanh tao: Xăm hường. Mỗi bộ xăm hường gồm 63 chiếc thẻ, tượng trưng cho những nấc thang học vấn mà người xưa hằng ao ước “chinh phục”. Các quẻ xăm được phân định theo điểm số và danh vị khoa bảng: 32 thẻ Tú tài (1 điểm), 16 thẻ Cử nhân (2 điểm), 8 thẻ Tiến sĩ (4 điểm), 4 thẻ Hội nguyên (8 điểm), 1 thẻ Thám hoa và 1 thẻ Bảng nhãn (16 điểm mỗi thẻ), cùng 1 thẻ Trạng nguyên cao nhất (32 điểm). Trò chơi hoàn toàn phụ thuộc vào sự may mắn khi người chơi gieo 6 hạt xúc xắc, và dựa trên số lượng mặt đỏ (thường là mặt chấm nhất hoặc tứ) xuất hiện mà nhận về thẻ xăm tương ứng. Ở đây, màu đỏ biểu trưng cho may mắn và thịnh vượng, đồng thời cũng chính là yếu tố cốt lõi trong cách tính điểm của trò chơi. Vượt xa một trò tiêu khiển thông thường, cái hay của xăm hường nằm ở chỗ biến việc học hành, thi cử vốn dĩ khô khan và áp lực thành “một cuộc dạo chơi đầy hưng phấn”, song vẫn mang thông điệp khuyến học mạnh mẽ. Mỗi ván chơi là dịp để gia đình quây quần gắn kết, qua đó người xưa gửi gắm vào đó ước vọng về một năm mới thông suốt, may mắn, cầu mong con cháu trong nhà lấy đó làm động lực để dùi mài kinh sử, thi cử đỗ đạt. Các danh vị khoa bảng trong trò chơi không chỉ thể hiện thứ hạng, mà còn gợi nhớ hành trình gian khổ của kẻ sĩ, khuyến khích tinh thần hiếu học. Người chơi không đặt nặng chuyện thắng thua, mà thay vào đó rất trân trọng những khoảnh khắc khi được vui cười, mong ngóng kết quả ngẫu nhiên trong trò chơi, coi đó như một điềm lành cho năm mới. Cách chơi xăm hường khá đơn giản nhưng đầy kịch tính, khi nhóm người chơi, thường từ 2 đến 6 người, sẽ lần lượt lắc sáu hạt xúc xắc. Điểm số được tính chủ yếu dựa trên số mặt đỏ xuất hiện: 1 mặt đỏ Kết nối quá khứ với tương lai Giữa dòng chảy thời gian, ít ai biết rằng, cả vùng đất cố đô nay chỉ còn duy nhất ông Đặng Văn Tố (77 tuổi) vẫn miệt mài chế tác những bộ chơi xăm hường truyền thống. Không xuất thân từ nghề truyền thống, ông Tố từng làm thợ cơ khí và có năng khiếu hội hoạ, đến với nghề mỹ nghệ này như một cơ duyên. Chứng kiến trò chơi dần mai một, qua quan sát các bộ xăm hương xưa, ông tự mày mò học nghề, làm nghề cũng đã hơn 40 năm. Mỗi bộ xăm hường của ông Tố vừa mang dáng dấp truyền thống, vừa in đậm dấu ấn cá nhân của người thợ đã dành nửa cuộc đời lưu giữ nét đẹp văn hoá dân gian. “Nghề này nói khó không khó, nhưng nói dễ thì càng không. Mỗi khâu, mỗi công đoạn cần kỹ năng riêng biệt, đòi hỏi sự lấy Tú tài (1 điểm), 2 mặt đỏ lấy Cử nhân (2 điểm), 3 mặt đỏ lấy Tiến sĩ (8 điểm), 4 mặt đỏ lấy Thám hoa (16 điểm), 5 mặt đỏ lấy Bảng nhãn (22 điểm), và 6 mặt đỏ lấy Trạng nguyên (32 điểm). Các tổ hợp điểm được hô vang như nhất – ngũ hường, lục phú hường, tứ tự, ngũ tử phân song, nhất nhì xa, tứ ngũ thiên… đến cướp trạng, tạo không khí rộn ràng, náo nhiệt trong những ngày mùa xuân. So với các trò dân gian khác vào dịp Tết, xăm hường nổi bật bởi tính tao nhã rất riêng, mang đậm chất Huế. Nó không chỉ giải trí mà còn lưu giữ giá trị văn hóa cung đình, giúp người chơi cảm nhận chiều sâu lịch sử Huế qua từng thẻ xăm. Ngày nay, trò chơi truyền thống này như một lời nhắc nhở về những giá trị đang dần phai mờ, về lối sống chậm rãi, coi trọng gia đình và học vấn mỗi độ xuân sang. Trong những ngày đầu Xuân nămmới, người dân Huế có một thú chơi vô cùng tạo nhã: Đổ xăm hường. Đó không đơn thuần chỉ là một trò chơi dân gian cầu may, mà còn là lời gửi gắm ước vọng khoa bảng, cầu mong nămmới thông suốt, đỗ đạt. Ông Đặng Văn Tố - người duy nhất còn giữ nghề chế tác xăm hường tại Huế. Ảnh: Journeys in Hue Mỗi bộ Xăm hường gồm 63 chiếc thẻ. Ảnh: Journeys in Hue. Sắc “hường” TẾTHUẾ HẢI ĐĂNG NGAYNAY.VN 74 Xuân Bính Ngọ 2026 MUÔN MÀU CUỘC SỐNG
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==