THÚYHÀ Số hóa di sản khơi mở Sự phân mảnh trong việc tiếp cận di sản Trong dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số, di sản văn hóa đang bước vào một giai đoạn chuyển mình sâu sắc. Không chỉ tồn tại trong không gian vật lý hay ký ức cộng đồng, di sản ngày nay đang được dịch chuyển sang không gian số, nơi công nghệ và dữ liệu trở thành công cụ gìn giữ, lan tỏa và thậm chí tái định nghĩa giá trị văn hóa. Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng thực tế cho thấy: di sản văn hóa, đặc biệt là các yếu tố tín ngưỡng dân gian, vẫn đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận giới trẻ. Điều này không hẳn vì người trẻ thờ ơ, mà phần nhiều xuất phát từ cách thức truyền tải. Theo thạc sĩ Hoàng Phương Thảo, giảng viên trường Đại học FPT TP. Hồ Chí Minh, vấn đề cốt lõi nằm ở sự phân mảnh trải nghiệm. Người trẻ hiện nay tiếp cận di sản văn hóa qua những mảnh ghép rời rạc, một bài nhạc, một vài hình ảnh, những biểu tượng văn hóa xuất hiện trên mạng xã hội... thay vì được tham gia một không gian văn hóa trọn vẹn như một buổi diễn xướng hay một vấn hầu, họ chỉ tiếp nhận những phần nhỏ, và tách rời khỏi bối cảnh. “Khi những câu hát về cô Bơ hay các nhân vật tín ngưỡng bị tách khỏi bối cảnh của một buổi diễn xướng hay nghi lễ cụ thể, di sản bị “làm phẳng” thành những mẩu nội dung giải trí thông thường. Người trẻ có thể thấy hay, thấy đẹp, nhưng khó lòng cảm nhận được chiều sâu tâm linh và giá trị nhân văn cốt lõi”, ThS. Hoàng Phương Thảo chia sẻ. Bên cạnh đó, nguồn thông tin thứ cấp sai lệch trên không gian mạng cũng là một rào cản. Trong biển dữ liệu khổng lồ, giới trẻ dễ bị ngợp và khó phân biệt đâu là giá trị nguyên bản, đâu là sự biến tướng. Điều này đòi hỏi công tác số hóa không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những hình ảnh lung linh, mà phải xây dựng được một “cơ sở dữ liệu số” chuẩn mực, có định hướng và mang tính hệ thống. Dù có những yếu tố trở ngại trong việc tiếp cận với các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng dân gian, song người trẻ vẫn luôn tìm tòi, học hỏi, vẫn luôn có nhu cầu và ý thức tìm hiểu. Một trong những lợi thế của thế hệ trẻ ngày nay là có khả năng tiếp cận nhanh với tri thức trong nước và quốc tế, đồng thời làm chủ công nghệ và tư duy sáng tạo. Đây là nguồn lực quan trọng nếu được khơi dậy đúng hướng trong việc phát huy giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc. Khi được trao cơ hội, người trẻ không chỉ là người tiếp nhận mà còn có thể trở thành chủ thể sáng tạo, góp phần làm mới cách kể chuyện di sản bằng những hình thức phù hợp với môi trường số. Từ bảo tồn thụ động đến hồi sinh di sản Trong nhiều thập niên, bảo tồn di sản ở Việt Nam chủ yếu gắn với các phương pháp truyền thống: tu bổ, lưu trữ và trưng bày. Tuy nhiên, những cách tiếp cận này đang bộc lộ hạn chế khi đối diện với sự thay đổi nhanh chóng của xã hội, đặc biệt là bạch hóa quy trình, gia tăng trải nghiệm văn minh, thuận tiện cho du khách. Điều này không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nguyên trạng các yếu tố gốc của di tích, mà còn nằm ở cách di tích này trở thành một “điểm đến sáng tạo”. Việc số hóa di sản là một phần trong chiến lược quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam đã khẳng định rõ tầm quan trọng của việc ứng dụng khoa học công nghệ vào lĩnh vực văn hóa. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi số để “khơi dậy nguồn lực”, biến giá trị tinh thần thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Việc xây dựng hệ sinh thái di sản số từ các tour tham quan thông minh đến tủ sách multimedia 3D, giúp cá nhân hóa trải nghiệm của người dùng. Một du khách ở Pháp có thể tìm hiểu về 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu thông qua bộ phim 3D mapping “Sử đá lưu danh” chỉ bằng một cú click chuột. Một học sinh ở vùng sâu, vùng sự thay đổi trong trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại. Sự xuất hiện của công nghệ số như quét 3D, thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), dữ liệu lớn (Big Data) hay trí tuệ nhân tạo (AI), những di tích, hiện vật, nghi lễ… có thể được tái hiện sống động trong môi trường số. Người xem không còn là khán giả thụ động, mà trở thành người tham gia trải nghiệm. Họ có thể “đi dạo” trong không gian kiến trúc thời Lý, “dự” một vấn hầu đồng trọn vẹn, hay “chạm” vào những hiện vật hàng trăm năm tuổi. Tại Hà Nội, cuộc cách mạng này đang diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những năm qua, nhiều điểm đến của Hà Nội đã bước đầu triển khai vé điện tử, tích hợp mã QR, cổng kiểm soát thông minh và thanh toán trực tuyến như: Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng Thành Thăng Long, di tích Nhà tù Hỏa Lò, Làng cổ Đường Lâm… Những ứng dụng này giúp minh Nếu công nghệ được coi là khung xương, thì dữ liệu chính là linh hồn của quá trình số hóa. Mỗi hiện vật, mỗi câu chuyện lịch sử là một kho tàng dữ liệu khổng lồ bao gồm hình ảnh, âm thanh, văn bản và ngữ cảnh văn hóa. Thạc sĩ Hoàng Phương Thảo, giảng viên chuyên ngành Truyền thông liên văn hóa, trường Đại học FPT TP. HCM. Du khách trải nghiệm vở trình diễn 3D mapping “Kinh đô Thăng Long” tại Hoàng thành Thăng Long Khi những câu hát về cô Bơ hay các nhân vật tín ngưỡng bị tách khỏi bối cảnh của một buổi diễn xướng hay nghi lễ cụ thể, di sản bị “làm phẳng” thành những mẩu nội dung giải trí thông thường. Người trẻ có thể thấy hay, thấy đẹp, nhưng khó lòng cảm nhận được chiều sâu tâm linh và giá trị nhân văn cốt lõi ThS. Hoàng Phương Thảo NGAYNAY.VN 44 Số đặc biệt VĂN HÓA
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==