TRÒ XUÂN PHẢ: “Bảo tàng sống” của những Trong nỗ lực bảo tồn và phát huy di sản, những người trẻ hôm nay đang tìm cách kể lại câu chuyện ấy bằng một ngôn ngữ mới. Di sản “ẩn mình” qua nhiều thế kỷ Tháng 9/2016, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch Việt Nam đã chính thức ghi danh Trò Xuân Phả (xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa) vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Theo những tư liệu và truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Trò Xuân Phả được hình thành và phát triển hơn 1.000 năm, mô tả cảnh năm phương đến chầu, mang lễ vật cùng những tiết mục múa hát đặc sắc để chúc mừng nhà vua và triều đình Đại Việt sau chiến thắng hoặc trong những dịp đại lễ. Năm trò diễn với năm điệu múa đặc biệt gồm Hoa Lang (tượng trưng cho vương quốc Cao Ly), Tú Huần (tượng trưng cho Lục Hồn Nhung), Ai Lao (tượng trưng cho Thái – Lào), Ngô Quốc (tượng trung cho một quốc gia cổ đại ở Trung Quốc) và Chiêm Thành (tượng trưng người Chăm-pa) được gọi chung là “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống”. Nguồn gốc của Trò Xuân Phả được người dân địa phương lưu truyền từ thời Đinh và được cho là thăng hoa vào thời Lê sơ. Theo truyền thuyết, trong cuộc dẹp loạn 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh từng cử sứ giả đi cầu sự phù trợ. Trên đường đi, sứ giả gặp giông tố và trú lại tại nghè Xuân Phả. Câu chuyện ấy về sau trở thành một phần trong truyền thuyết lý giải nguồn gốc của trò diễn. Đến thời Lê sơ, hình ảnh các nước lân bang mang lễ vật đến chầu cũng được ghi lại trong những tư liệu lịch sử. Từ đó, Trò Xuân Phả được lưu truyền như một hình thức tái hiện cảnh các đoàn sứ giả từ nhiều vùng đất khác nhau đến mừng chiến thắng và chúc tụng triều đình Đại Việt. Trong năm trò, ba trò Hoa Lang, TúHuần vàChiêmThành có sử dụng mặt nạ. Đặc biệt, ở Hoa Lang và Chiêm Thành, người diễn không đeo mặt nạ mà ngậm mặt nạ nửa mặt dưới bằng một nút gỗ. Chính hệ thống phục trang, mặt nạ, động tác và đội hình ấy khiến Trò Xuân Phả mang một diện mạo rất riêng. Các vũ công nam thực hiện những động tác phóng khoáng, tay chân mở rộng, kết hợp sức mạnh với sự mềm mại, tạo nên đặc trưng “trong nhu có cương, trong cương có nhu”. Ở đó có sự hòa quyện giữa yếu tố cung đình và dân gian, giữa tính nghi lễ và tính trình diễn, giữa vẻ huyền bí, lộng lẫy với những nét gần gũi của đời sống người nông dân. Một số nhận định cho rằng Trò Xuân Phả có nét tương đồng với hình thức lễ hội hóa trang, song di sản này vẫn mang đậm những đặc điểm riêng của Phạm Khánh Linh, Trưởng dự án Kim Hội Vũ, cho biết nhóm lựa chọn Trò Xuân Phả bởi đây làmột di sản giàu giá trị nhưng chưa được nhiều người biết đến. “Không chỉ với người trẻ, em nghĩ rằng có còn nhiều đối tượng công chúng chưa biết đến Trò Xuân Phả. Chúng em mong rằng, việc xem biểu diễn, nghe câu chuyện phía sau, được tìm hiểu và trực tiếp trải nghiệm sẽ khiến khán giả sẽ biết tới và hiểu hơn về di sản này”, Linh nói. Trong quá trình thực hiện dự án, nhóm sinh viên cũng nhận ra rằng việc khai thác văn hóa truyền thống đòi hỏi sự thận trọng. Theo Khánh Linh, sáng tạo với di sản là cần thiết để truyền thống có thể bước vào đời sống đương đại, nhưng sự sáng tạo ấy phải bắt đầu từ nghiên cứu nghiêm túc và sự tôn trọng giá trị gốc. Bởi vậy, với Kim Hội Vũ, mục tiêu không phải biến Trò Xuân Phả thành một sản phẩm thời thượng trong thời gian ngắn. Điều nhóm mong muốn là khơi lên sự tò mò để nghệ thuật dân gian và cung đình Việt Nam. Di sản được kể bằng ngôn ngữ của người trẻ Việc Trò Xuân Phả được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận đối với giá trị của một loại hình diễn xướng được cộng đồng lưu giữ qua nhiều thế hệ. Song, điều đó không đồng nghĩa với việc di sản tự nhiên có thể tiếp cận tới đông đảo công chúng Xuất phát từ trăn trở đó, nhóm sinh viên Đại học FPT đã khởi xướng dự án Kim Hội Vũ với chương chương trình “Trò trăng trò trống”, phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa – Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức. Chương trình mở ra không gian tương tác khi người tham dự được thưởng thức năm trò diễn, nghe nghệ nhân kể chuyện, tìm hiểu ý nghĩa của từng trò và trực tiếp học những động tác múa cơ bản. Đến thời Lê sơ, hình ảnh các nước lân bang mang lễ vật đến chầu cũng được ghi lại trong tư liệu lịch sử. Từ đó, Trò Xuân Phả được lưu truyền như một hình thức tái hiện cảnh các đoàn sứ giả từ nhiều vùng đất khác nhau đến mừng chiến thắng và chúc tụng triều đình Đại Việt. Hơn 1.000 năm tồn tại và được trao truyền qua nhiều thế hệ, Trò Xuân Phả không chỉ là một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo của xứ Thanh, mà còn lưu giữ những câu chuyện về lịch sử, nghệ thuật và sự giao lưu văn hóa. NGỌC ÁNH Trò Chiêm Thành tượng trưng người Chăm-pa. NGAYNAY.VN 22 Số tháng 8/2026 VĂN HÓA
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==