Hồ Chí Minh đã để lại một hệ thống tư tưởng về chuẩn mực đạo đức báo chí. Đó là: báo chí phải phục vụ lợi ích nhân dân, vì sự nghiệp cách mạng. Thứ hai, phải trung thực, khách quan, nói đúng sự thật - đây yêu cầu đạo đức hàng đầu của báo chí. Thứ ba, báo chí phải tôn trọng công chúng. Thứ tư, người làm báo phải có đạo đức, có tâm trong sáng. Tư tưởng của Người không chỉ là kim chỉ nam cho báo chí cách mạng mà còn có giá trị định hướng trong việc phát triển nền báo chí Việt Nam hiện đại. Trí tuệ nhân tạo trong báo chí hiện đại - Cơ hội, thách thức và nhu cầu cấp thiết về một quy tắc ứng xử mới Bước tiến công nghệ làm thay đổi báo chí Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra bước ngoặt lớn trong hoạt động báo chí toàn cầu. AI hiện diện trong nhiều khâu, từ thu thập dữ liệu, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, viết bản tin tự động, đến cá nhân hóa nội dung và tối ưu hóa trải nghiệm người dùng. Từ việc sử dụng chatbot để viết tin, thuật toán gợi ý nội dung đến việc tạo hình ảnh bằng AI, ngành báo chí đã và đang bước vào một thời kỳ mới, thời kỳ báo chí được hỗ trợ hoặc sản xuất bởi máy móc. Đối với các cơ quan báo chí đang chịu áp lực cạnh tranh khốc liệt từ mạng xã hội và các nền tảng số, AI có thể là lực đẩy quan trọng giúp họ đổi mới mô hình hoạt động và thích nghi với môi trường truyền thông mới. Những thách thức đạo đức mới từ AI trong báo chí Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội to lớn, việc sử dụng AI trong báo chí cũng đặt ra hàng loạt vấn đề đạo đức mới, phức tạp và nhạy cảm: thông tin do AI tạo ra liệu có chính xác? Ai chịu trách nhiệm khi thông tin sai lệch gây hậu quả xã hội? Việc sử dụng AI có làm lu mờ vai trò của nhà báo – người có trách nhiệm với sự thật và lương tâm nghề nghiệp? Thách thức đầu tiên chính là tính minh bạch và trách nhiệm. Khi AI có thể tạo ra bài viết, video, hình ảnh giống như con người, thậm chí tốt hơn về tốc độ. Nhưng điều đáng lo ngại là công chúng không thể biết liệu thông tin đó do ai tạo ra, từ nguồn nào. Đây là một vấn đề đạo đức nghiêm trọng: tính minh bạch trong quy trình tạo nội dung bị xói mòn. Một thách thức khác đỏi hỏi chúng ta nhìn nhận đúng đắn để có giải pháp phòng ngừa là khả năng thao túng dư luận và lan truyền thông tin sai lệch. Trí tuệ nhân tạo có khả năng tạo dựng nội dung giả, bao gồm cả hình ảnh và lời nói với độ chân thực cao, khó kiểm soát, bóp méo sự thật hoặc gây hoang mang trong xã hội. Ngoài ra, AI không phải là con người, do vậy, không có xúc cảm, không cảm nhận được nỗi đau, buồn…, vì vậy không thể có sự đồng cảm, điều tạo nên chất “người” trong mỗi bài viết. Nếu báo chí chỉ còn là sản phẩm của máy móc, thì sự gắn bó giữa báo chí và công chúng cũng có nguy cơ trở nên lạnh lẽo, xa cách. Đó là một rạn nứt vô hình nhưng đầy nguy hiểm trong vai trò xã hội của báo chí, có thể làm xói mòn dần tính nhân văn của báo chí. Nhu cầu phải có quy tắc ứng xử khi sử dụng trí tuệ nhân tạo Trên bình diện quốc tế, nhiều tổ chức đã đưa ra các khuyến nghị nhằm đảm bảo việc sử dụng AI trong báo chí tuân thủ các nguyên tắc đạo đức. UNESCO, trong “Khuyến nghị về Đạo đức của Trí tuệ Nhân tạo” năm 2021, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ nhân quyền và nhân phẩm, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong việc triển khai, ứng dụng AI. Tương tự, Liên minh Phát thanh Truyền hình Châu Âu (EBU) đã kêu gọi các công ty AI hỗ trợ bảo vệ tính toàn vẹn của tin tức, đảm bảo rằng nội dung tin tức chỉ được sử dụng trong các mô hình AI tạo sinh với sự cho phép của nguồn gốc nội dung. Tại Việt Nam, hiện chưa có bộ quy tắc ứng xử riêng dành cho việc ứng dụng AI trong báo chí, nhưng đã có một số văn bản định hướng mang tính khởi đầu như: Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (Bộ TT&TT, 2021), Quy hoạch phát triển và chuyển đổi số ngành báo chí đến năm 2030... Tuy nhiên, chưa có hệ thống chuẩn mực đạo đức chuyên biệt điều chỉnh cách thức sử dụng AI trong hoạt động sản xuất nội dung báo chí, khiến nhiều cơ quan báo chí và nhà báo lúng túng trước các tình huống mới như: nội dung do AI tạo ra sai lệch, vấn đề bản quyền nội dung, hoặc nguy cơ đạo văn tự động. Về lý luận, truyền thống báo chí cách mạng Việt Nam vốn đặt con người và nhân dân làm trung TS. NGUYỄNTHỊ MAI LAN Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức nguyên tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo Chủ tịch Hồ Chí Minh, người khai sinh nền báo chí cách mạng Việt Nam, đã từng khẳng định: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”… NGAYNAY.VN 8 Sốđặcbiệt
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==