Lễ hội của cộng đồng và văn hóa Việt Nam Phóng viên: Thưa PGS. TS Bùi Hoài Sơn, với tư cách chuyên gia quản lý lễ hội và tác giả nhiều công trình nghiên cứu liên quan, ông đánh giá tầm quan trọng của việc gìn giữ bản sắc lễ hội truyền thống trong bối cảnh văn hóa đương đại, khi lễ hội ngày càng trở thành phần của công nghiệp văn hóa, du lịch? PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, gìn giữ bản sắc lễ hội truyền thống không chỉ là câu chuyện bảo tồn một tập quán văn hóa cũ, mà là giữ lấy một phần hồn cốt của dân tộc trong quá trình phát triển. Lễ hội hiện nay không còn chỉ diễn ra trong phạm vi làng xã như trước, mà đã bước vào không gian rộng lớn hơn của du lịch, của truyền thông, của công nghiệp văn hóa. Điều đó mở ra cơ hội rất lớn. Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực và trụ cột của phát triển; đồng thời đặt mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng các thương hiệu lễ hội văn hóa tầm vóc quốc tế. Báo cáo chính trị Đại hội XIV cũng nhấn mạnh phát triển mạnh mẽ, toàn diện văn hóa và con người Việt Nam, trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Vì thế, vấn đề không phải là giữ lễ hội trong trạng thái bất động, càng không phải ước đón khoảng 130.000 lượt khách, nhưng công tác bảo đảm giao thông, an ninh và hỗ trợ du khách được tổ chức tốt; Bắc Ninh, Bái Đính, Tam Chúc cũng cho thấy sự chủ động hơn trong vận hành lễ hội gắn với du lịch. Hạn chế lớn nhất hiện nay, theo tôi, vẫn là sự chênh lệch giữa các địa phương. Nơi làm tốt thì rất bài bản, nhưng vẫn có nơi chưa thực sự hiểu sâu tinh thần của lễ hội, nên dễ sa vào hình thức, dàn trải… Nghĩa là chúng ta đã tiến một bước dài trong quản lý, nhưng để xây dựng một môi trường lễ hội thực sự văn minh, bền vững, có chiều sâu văn hóa, thì vẫn cần sự kiên trì rất lớn, cả trong nhận thức lẫn trong thực hành quản trị. Nguồn lực kinh tế di sản Nhiều lễ hội gần đây được tổ chức hoành tráng với sân khấu ấn tượng, kết hợp cả công nghệ. Tuy nhiên, có lo ngại sân khấu hóa quá mức làm mất hồn cốt truyền thống. Ông nghĩ sao về sự cân bằng này? - Tôi nghĩ đây là một câu hỏi rất quan trọng, bởi nó chạm đúng vào “ranh giới mong manh” giữa sáng tạo và lệch chuẩn. Sân khấu hóa, ứng dụng công nghệ, tăng tính trình diễn không phải tự thân là điều xấu. Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa phát triển, những yếu tố ấy có thể làm cho lễ hội trở nên hấp dẫn hơn, dễ tiếp cận hơn với công chúng trẻ, với du khách, với truyền thông quốc tế. Ở một mức độ hợp lý, nó giúp kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ của thời đại mới, làm cho những giá trị vốn tưởng xa xưa trở nên gần gũi, sống động hơn đóng băng lễ hội trong bảo tàng. Điều cốt yếu là phát triển nhưng không đánh mất căn tính. Có thể ứng dụng công nghệ, có thể mở rộng không gian trải nghiệm, có thể nâng cấp dịch vụ, nhưng không được làm nhòe đi chủ thể văn hóa là cộng đồng, không được làm mờ tính thiêng, tính nhân văn và ký ức lịch sử của lễ hội. Một lễ hội có thể tạo ra giá trị kinh tế, nhưng trước hết nó phải còn là lễ hội của nhân dân, của cộng đồng, của văn hóa Việt Nam. Chỉ khi giữ được bản sắc ấy, lễ hội mới có sức sống lâu bền, mới thực sự trở thành tài sản văn hóa sống của quốc gia. Theo ông, tổng thể việc tổ chức lễ hội truyền thống, đặc biệt tại Xuân Bính Ngọ 2026 đang diễn ra như thế nào? - Nhìn tổng thể, tôi cho rằng mùa lễ hội 2026 cho thấy một chuyển động tích cực, đáng ghi nhận. Điểm nổi bật nhất là tư duy quản lý đã có sự thay đổi rõ rệt: không còn tâm thế “đến hẹn lại lo”, xử lý bị động khi lễ hội bước vào cao điểm, mà chuyển sang chuẩn bị từ sớm, từ xa, đồng bộ hơn giữa trung ương và địa phương. Ta có thể thấy điều đó ở nhiều ví dụ cụ thể. Tại Cổ Loa, khu vực bán hàng, ẩm thực được bố trí riêng, giúp không gian nghi lễ trang nghiêm hơn. Ở lễ hội Gióng đền Sóc, nơi từng có thời điểm xảy ra lộn xộn trong rước vật phẩm và phát lộc, năm nay các hoạt động được ghi nhận diễn ra an toàn hơn nhờ chuẩn bị kỹ. Yên Tử trong 5 ngày Tết Kinh tế hóa lễ hội, bao Những năm gần đây, bên cạnh chức năng là không gian cho các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội dần chuyển mình trở thành nguồn lực kinh tế đáng chú ý. Trao đổi với Ngày Nay, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng Việt Nam mới ở giai đoạn khởi đầu của kinh tế di sản, khi nhiều cơ chế, phương thức vận hành vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. NGUYỆT LINH Cộng đồng địa phương phải là chủ thể quyết định nhịp điệu văn hóa của lễ hội. Công nghệ nên làm cho lễ hội dễ hiểu hơn, đẹp hơn, an toàn hơn, chứ không được biến lễ hội thành một sân khấu xa lạ với chính cộng đồng đã sinh ra nó. Khi giữ được nguyên tắc ấy, chúng ta sẽ không đối lập truyền thống với hiện đại, mà làm cho hiện đại phục vụ truyền thống một cách văn minh. PGS.TS Bùi Hoài Sơn NGAYNAY.VN 6 Số 477 + 478 CHUYÊN ĐỀ
RkJQdWJsaXNoZXIy MTA3Mzg1MA==