Chùa Bút Tháp không chỉ là “danh lam cổ tự” nổi tiếng xứ Kinh Bắc xưa, mà mỗi tán cây ngọn cỏ đều ẩn chứa những bí mật dọc dài theo lịch sử dân tộc.

Chùa Bút Tháp là một trong những trung tâm tín ngưỡng thờ Phật, đồng thời là công trình kiến trúc điêu khắc nghệ thuật đặc sắc còn lại trên đất Bắc Ninh mang dấu ấn kiến trúc hai thời Lê-Nguyễn còn bảo lưu khá nguyên vẹn đến ngày nay.

Chùa được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc” với nhiều tòa ngang, dãy dọc kiểu “trăm gian” với các tòa nhà như tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, Tích Thiện Am, nhà trung, phủ thờ, hậu đường và các dãy hành lang bốn xung quanh.

Chùa Bút Tháp đang lưu giữ bốn nhóm bảo vật quốc gia quý giá. Nổi bật là tượng Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, được công nhận từ năm 2012. Ba bảo vật còn lại, bao gồm ba pho tượng tam thế, tòa cửu phẩm liên hoa, và hương án, cũng được công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2020. Tất cả các bảo vật này đều được tạo tác tinh xảo từ gỗ vào thế kỷ 17, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt.

Tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay

Tượng Phật Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Bút Tháp là một kiệt tác điêu khắc với chiều cao 3,7m và rộng 2,1m. Bức tượng ấn tượng này sở hữu 11 đầu, 46 tay lớn cùng hơn 900 tay nhỏ, dài ngắn khác nhau, tạo nên vẻ uy nghi và huyền bí. Mỗi bàn tay đều được chạm khắc tinh xảo với một con mắt mi dài, đen láy, thể hiện khả năng nhìn thấu vũ trụ và cứu độ chúng sinh của Phật bà.

Tượng được đặt trên tòa sen Rồng đội với dáng hành đạo thư thái, đôi mắt quảng đại như bao quát cả không gian vũ trụ. Đằng sau là vầng hào quang tỏa sáng, bên dưới là các hình trang trí sóng nước sống động như một thủy cung.

Tượng Quan Âm hai tay chắp trước ngực, hai tay để trên đùi với những ngón tay đan chéo biểu tượng cho dáng hành đạo và nhập định. Các chùm tay để trần từ sườn, vai, lưng, trên người, được xếp vòng tròn từ lớn đến nhỏ hướng vào tâm ngay sau gáy Phật. Ðiều kỳ lạ là mỗi bàn tay lại hiện một con mắt mi dài và đen, nhịp điệu mỗi cánh tay không giống nhau.

Nhìn tổng thể tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay như những vòng hào quang tỏa ra từ tâm điểm.

Đến nay, trong dân gian vẫn truyền miệng câu chuyện về ngày thiền sư Minh Hành cử hành nghi lễ hô thần nhập tượng, trời thu trong xanh, xuất hiện những vì sao lấp lánh ban ngày, hương thơm ngạt ngào, trong thinh không nghe như tiếng nhạc du dương. Từ đó, tượng Phật Bà nghìn mắt nghìn tay trở thành tuyệt phẩm, được công nhận là Bảo vật quốc gia vào tháng 10/2012.

Tượng tam thế

Ba pho tượng tam thế, biểu trưng cho 3 thế hệ: Phật A-di-đà chủ trì quá khứ, Phật Thích ca Mầu ni chủ trì hiện tại và Phật Di lặc chủ trì tương lai. Các nghệ nhân đã chú ý tạc tượng với khuôn mặt phúc hậu, thanh thoát song vẫn lộ vẻ sang quý. Điều quý giá nhất có lẽ là mỗi một bức tượng thờ đều thấm đẫm tâm hồn Việt.

Một trong những yếu tố góp phần làm giá trị nghệ thuật của pho tượng là hoa văn trang trí và mật ý nhằm truyền tải những khát vọng ngàn đời của người Việt.

Ba pho tượng có dáng ngồi theo tư thế nhập thiền trên tòa sen. Bên dưới là bệ tượng hình khối vuông, thắt ở giữa với kết cấu ước lệ ba tầng. Hình thức thể hiện dung dị, khoáng đạt. Những hoa văn ở bệ tượng, đài sen tuy có nét tương đồng với một số chùa, nhưng vẫn mang nét riêng và độc đáo so với thời trước và thời sau. Hoa văn hình hoa cúc được bố cục cân đối trong ô chữ nhật. Tạo hình của bông hoa theo lối nhìn nghiêng dạng giống hoa cúc đại đóa, năm cánh to xòe như tia ánh sáng.

Môtip hoa cúc bộ tượng tam thế chùa Bút Tháp gần giống hoa trên bia đá ở chùa Ngô Xá (Nam Định). Chầu vào bông hoa cúc từ hai bên là cặp rồng được chạm nổi, thân uốn mềm mại, ẩn hiện trong cụm vân mây, râu và bờm bay ngược về phía sau.

Qua nghiên cứu, giải mã bí mật những hoa văn ở bệ tượng tam thế chùa Bút Tháp đã chứng tỏ ngôn ngữ tạo hình giữ vai trò quan trọng trong nghệ thuật tạo hình của người Việt. Đồng thời khẳng định nghệ thuật thời Lê-Trịnh là đỉnh cao của nghệ thuật dân gian Việt Nam.

Sự hoàn mỹ của các họa tiết thực vật mang tính tả thực cao, làm ta khó xác định tác phẩm nào thuộc về dân gian hay cung đình. Ở mỗi tác phẩm, cái nọ nâng đỡ cái kia, giăng mắc như mối tơ duyên tiền kiếp. Hồn thiêng của dân tộc tạo cho tác phẩm vẻ nhuận lành với mỹ cảm của người Việt.

Tòa cửu phẩm liên hoa

Theo tài liệu Phật giáo, cửu phẩm liên hoa là một dạng tháp bằng gỗ, có trục chống đỡ và có thể quay được. Tháp ra đời vào khoảng thời Lý-Trần, tồn tại cùng với sự thịnh hành của pháp môn Tịnh Độ, chiếm một vị trí đặc biệt trong hệ thống kiến trúc và điêu khắc Việt Nam.

Cửu phẩm liên hoa có nghĩa là 9 tầng hoa sen tinh khiết hội chứa điều lành, cũng có thể hiểu là 9 phẩm chất khác nhau mà những bậc tu hành thuộc phái Tịnh Độ cần có để đạt đến sự toàn bích.

Theo quan niệm của Phật giáo, 9 tầng tháp còn biểu trưng cho 9 tầng trời, nơi giao thoa giữa các cõi trời-đất-niết bàn-vô thường. Sự xuất hiện của cửu phẩm liên hoa được cho là bắt nguồn từ nghi thức hành hương và cầu nguyện của người xưa. Trên tay luôn cầm theo một vật đặc biệt để xoay khi hành lễ và niệm cầu. Thế nên, người ta truyền rằng cứ quay một vòng tháp thì lời trì tụng sẽ được nhân lên thành 3.542.400 lần, để người niệm mau đạt tới chính quả.

Tòa cửu phẩm liên hoa (còn được gọi Cối kinh) đặt chính giữa Tích thiện am - là kiến trúc đặc biệt nhất của chùa Bút Tháp. Được kết cấu theo kiểu chồng diềm, với hàng cột ở giữa cao, to chạy suốt từ tầng 1 lên tầng 3, các vì kèo được làm theo kiểu chồng rường, những đầu đao của 3 tầng mái cong vút. Tháp có bố cục 9 tầng cao 7,8 m được đỡ bởi các hàng chấn song con tiện.

Cả 8 mặt đều được chạm những bức phù điêu tinh xảo liên quan tới tích nhà Phật như điểu thụ diễn pháp, thất trùng bảo thụ, hoa tạng thế giới, sa bà thế giới, thất bảo liên trì, Thích ca thuyết pháp, kim địa lạc hoa, tín thụ tác lễ, thượng hữu lâu các… tập trung chủ đề khuyến thiện trừ ác, giới thiệu hành trang các vị tổ Thiền tông, các đại sư, các cấp độ thăng hoa trên đường lên cõi Niết bàn, thể hiện 9 kiếp tu của đức Phật.

Các bức chạm khắc được phân chia tầng một - hoa tàng thế giới, sa bà thế giới; tầng 2 - A-nan kết tập, Di Đà thuyết pháp; tầng 3 - tín thụ tác lễ, cực lạc thế giới; tầng 4 - thiền sư, lục tổ; tầng 5 đến tầng 8 - mỗi tầng 8 vị Phật, tổng cộng 32 vị; tầng 9 - 4 tượng Di đà.

Đặc biệt, tháp có khả năng xoay mà không gây ra tiếng động. Hiện tại, ở Việt Nam chỉ còn ba cây Cửu Phẩm liên hoa tồn tại tại chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), chùa Phẩm và chùa Giám (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Trong số đó, tác phẩm tại chùa Bút Tháp được đánh giá là đẹp và giá trị nhất).

Hương án

Hương án chùa Bút Tháp được công nhận bảo vật quốc gia có rất nhiều đồ án rồng kết hợp với nhau, và mỗi hình tượng rồng lại có một vẻ đẹp riêng vô cùng độc đáo.

Tại phía trước phần thân hương án có các ô hộc hình vuông được trang trí đồ án rồng cuộn nằm trong lá đề, bên ngoài có mây lửa bao quanh. Cũng tại phần thân này còn có ô hộc hình chữ L được chạm khắc hình ảnh 2 con rồng nằm dọc, nằm ngang. Lại có những hình rồng đang vận động, bám vào thân cột.

Ở những ô hộc hình chữ nhật còn lại là đồ án rồng vần vũ trong mây, mỗi con một vẻ. Dù thân ngắn, dài khác nhau, chúng đều có vảy, mây vờn và tia lửa phóng ra từ thân rồng. Phần thân hương án ở 2 cạnh và phía sau cũng có đồ án rồng cuộn lá đề, bên ngoài là mây lửa bao quanh và những góc cánh hoa.

Tại chân hương án, mỗi chân trụ có một hình rồng với đầy đủ đầu, thân, bàn chân trước của rồng. Rồng ở đây trong tư thế đang ngóc đầu, miệng ngậm ngọc báu, bờm và tia lửa khỏe khoắn, chân rồng có vảy và lộ ra các móng sắc nhọn. Các chi tiết đao lửa, mây cuốn nối từ đầu và thân rồng lan tiếp tới cạnh mặt trước, sau và hai bên hồi hương án. Ở cạnh hồi này, có đồ án lưỡng long chầu mặt trời với hình rồng bay lượn, chân hương án có hổ phù.

Các nhà nghiên cứu cho rằng việc vừa có đồ án hổ phù lẫn lưỡng long chầu Mặt Trời là dạng thức đồ án kép, là sự kết hợp thần quyền và vương quyền. Hồ sơ bảo vật quốc gia đánh giá nét độc đáo của hương án chùa Bút Tháp không chỉ nằm ở kích cỡ đồ sộ, chạm khắc tỉ mỉ, mà còn độc đáo về chủ đề, đề tài trang trí.

Hương án chùa Bút Tháp là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách điêu khắc gỗ thời Lê Trung Hưng. Có thể nhận ra phong cách này nhờ họa tiết đặc trưng là những hình đao lửa, mây lửa. Đây là những họa tiết được coi là đại diện của nghệ thuật thời kỳ này. Tuy nhiên đạt đến độ tinh xảo như hương án chùa Bút Tháp thì không dễ gặp.