Sông Hồng chảy qua đây, mang phù sa cho đất, mở ra sinh kế cho người, và cũng lặng lẽ đắp bồi nên những lớp trầm tích văn hoá. Bên dòng sông ấy, đình, đền, chùa nối nhau thành một mạch tâm linh, với cụm di tích Bắc Biên gồm: đình Phúc Xá, chùa An Xá, đền Đức Ông Đào Kỳ, đền Mẫu Thoải; cùng cụm di tích Gia Thượng gồm: Đền Rừng, Đền Núi, đình Gia Thượng… Mỗi di tích là một lớp ký ức. Mỗi mái đình, mái chùa, mỗi ngôi đền là một điểm tựa tinh thần của cộng đồng.

Nhìn từ trên cao, quần thể di tích ấy hoà vào nhau như một dải linh khí ôm trọn kinh thành Thăng Long xưa. Dòng sông Hồng bồi đắp phù sa. Những mái đình, ngôi chùa, đền phủ bồi đắp đời sống tinh thần. Tất cả cùng làm nên một quần thể văn hóa tâm linh giàu bản sắc của phường Bồ Đề: cổ kính, gần gũi, có chiều sâu lịch sử và có tiềm năng trở thành “địa chỉ đỏ” văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu của Thủ đô.

Trong quần thể ấy, đình Phúc Xá là một điểm nhấn quan trọng trong cụm di tích Bắc Biên. Đình nằm trong không gian cổ kính của làng Bắc Biên. Với người dân nơi đây, đình Phúc Xá không chỉ là một công trình di tích. Đình là hồn làng, là gốc rễ, là nơi neo giữ ký ức của một cộng đồng đã đi qua hơn 1.000 năm lịch sử.

Năm 1993, đình Phúc Xá được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia. Nhưng giá trị của đình không chỉ nằm trong hồ sơ xếp hạng. Giá trị ấy hiện diện trong đời sống hằng ngày của người dân: trong nén hương ngày lễ tiết, trong tiếng trống hội, và trong những câu chuyện về làng được truyền lại từ đời này qua đời khác.

Theo một số tài liệu ghi chép, Bắc Biên xưa từng mang những tên gọi An Xá, Cơ Xá, Phúc Xá. Thuở ban đầu, làng An Xá nằm ở khu vực gần chùa Một Cột ngày nay. Năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, người dân An Xá rời vùng đất cũ, ra vùng bãi bồi ven sông Hồng gây dựng cuộc sống mới.

Từ đó, số phận của làng gắn chặt với dòng sông. Sông Hồng cho làng phù sa, bãi bồi, sinh kế. Nhưng dòng sông ấy cũng nhiều lần đặt người dân trước lũ lụt, sạt lở và những cuộc chuyển dời không dễ dàng.

Mỗi lần đổi chỗ ở, người dân lại dựng nhà, lập xóm, gây dựng lại cuộc sống. Nhưng có những điều họ luôn mang theo: Thành hoàng làng, nếp thờ tự, lễ hội và niềm tin vào cội nguồn. Dù làng ở đâu, hồn làng vẫn theo người dân đến đó.

Đình Phúc Xá (phường Bồ Đề, Hà Nội) mang đậm lối kiến trúc đình làng truyền thống Bắc Bộ, nổi bật với sự hài hòa và cân đối. (Ảnh: Bình An)

Tại Bắc Biên, đình Phúc Xá ban đầu được dựng vào năm 1919, với mái lá đơn sơ trên nền cổ của làng. Đến năm 1930, ngôi đình được khởi công xây dựng bằng gạch và hoàn thành vào năm 1935. Năm 1946, đình bị giặc đốt phá. Phải đến năm 1954, người dân mới có điều kiện tu sửa lại. Trải qua chiến tranh, thiên tai và nhiều biến động của thời cuộc, đình Phúc Xá vẫn được gìn giữ như một phần máu thịt của quê hương.

Một nét riêng của đình Phúc Xá là hệ thống thờ tự gồm 7 vị Thánh, thần. Trong đó, 5 vị Thành hoàng làng gồm 3 vị nhân thần là: Bảo Trung Thượng Thánh, Minh Khiết Thượng Thánh, Hiếu Công Thượng Thánh; và 2 vị thiên thần là: Hồng Nương Công Chúa, Hảo Nga Công Chúa.

Tương truyền, xưa kia, khi nhân dân giúp vua Lý Thánh Tông vận chuyển lương thực trên sông, gặp lúc sóng to gió lớn, 2 vị công chúa nhà trời đã hiển linh giúp dân làm yên sóng nước, đẩy lùi dông tố. Từ đó, người dân ghi nhớ công ơn và phụng thờ 2 bà tại đình. Việc thờ phụng 2 vị nữ thần trong không gian đình làng là một nét riêng, góp phần làm nên sự đặc biệt trong hệ thống thờ tự của đình Phúc Xá.

Bên cạnh các vị Thành hoàng làng, đình Phúc Xá còn tôn thờ Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt (Ngô Tuấn, 1019-1105). Ngài là danh tướng kiệt xuất thời Lý, từng phụng sự qua 3 triều vua: Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông.

Tên tuổi của Ngài gắn với một trong những chiến công hiển hách nhất trong lịch sử dân tộc: cuộc kháng chiến chống quân Tống trên phòng tuyến sông Như Nguyệt. Tại phòng tuyến ấy, tài thao lược của Lý Thường Kiệt đã góp phần chặn đứng cuộc xâm lược của nhà Tống năm 1075, bảo vệ nền độc lập của Đại Việt. Cũng tại đây, bài thơ “Nam quốc sơn hà” được truyền tụng như bài thơ thần, vang lên như lời khẳng định chủ quyền, ý chí độc lập và tự chủ của dân tộc.

Với người Bắc Biên, Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt không chỉ là một bậc danh tướng của đất nước. Ngài còn là người con của quê hương. Hiện trong cung cấm của đình Phúc Xá có pho tượng đồng thờ Thái úy rất trang nghiêm.

Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt được tôn thờ tại đình Phúc Xá (Bồ Đề - Hà Nội). (Ảnh: Bình An)

Cùng được tôn thờ tại đình Phúc Xá là Đức Ông Đào Kỳ Đại tướng quân, vị tướng thời Hai Bà Trưng, có công chỉ huy quân sĩ chống quân xâm lược nhà Hán, trấn thủ vùng Bắc sông Đuống, bảo vệ quê hương, giữ yên bờ cõi. Sự hiện diện của Ngài trong không gian thờ tự đình Phúc Xá thể hiện lòng tri ân của người dân đối với một bậc trung nghĩa đã hiến trọn đời mình cho quê hương, đất nước.

Để tưởng nhớ công ơn của các Ngài, hằng năm, người dân Bắc Biên chọn ngày mồng 6 tháng 3 âm lịch là ngày lễ hội truyền thống của làng, với nhiều hoạt động văn hoá tín ngưỡng, nổi bật với nghi lễ rước văn.

Kế bên đình Phúc Xá là chùa An Xá, còn gọi là chùa Bắc Biên. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1989. Tại đây hiện lưu giữ quả chuông cổ “An Xá tự chung”, đúc năm Canh Ngọ (1690). Trên thân chuông khắc hơn 5.500 chữ Hán, ghi lại nhiều tư liệu quý về lịch sử làng xã, đời sống tín ngưỡng, tổ chức cộng đồng. Ngày 3/2/2026, chuông chùa An Xá được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Từ đình Phúc Xá, chùa An Xá, mạch di tích Bắc Biên tiếp nối đến đền thờ riêng Đức Ông Đào Kỳ ở ven sông Hồng, nằm cách đình khoảng 300 mét. Hằng năm, vào ngày 15 tháng 8 âm lịch, nhân dân tổ chức lễ húy nhật Đức Ông để tưởng nhớ công lao của Ngài.

Cũng trong không gian tâm linh ven sông ấy có đền Mẫu Thoải Phúc Xá, tên chữ là Phúc Xá linh từ, nằm sát sông Hồng. Nếu đình Phúc Xá gắn với Thành hoàng làng và các bậc tiền nhân, thì đền Mẫu Thoải phản ánh đời sống tín ngưỡng của cư dân sông nước. Đền thờ chính Mẫu Thoải (tức Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ) - vị nữ thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu cai quản miền sông nước.

Trong văn hóa Việt, tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là sự cầu xin chở che, bình an. Đó còn là cách con người bày tỏ lòng biết ơn với tự nhiên, với nước, với nguồn sống đã nuôi dưỡng cộng đồng qua bao đời. Bởi vậy, đền Mẫu Thoải là một mắt xích quan trọng trong quần thể di tích ven sông Hồng của phường Bồ Đề.