Cuộc cách mạng về âm thanh, ánh sáng và sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang đến sức sống mới cho văn hóa Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực âm nhạc. Từ việc phục dựng những thanh âm cổ truyền tưởng chừng thất truyền đến kiến tạo những đại nhạc hội đa giác quan choáng ngợp… công nghệ giúp âm nhạc thăng hoa, chạm đến trái tim khán giả bằng một diện mạo rực rỡ và đầy tự hào. Nói cách khác, sự phát triển vượt bậc của công nghệ không làm phai nhạt bản sắc, mà trái lại, đang trở thành đôi cánh nâng tầm giá trị Việt, hiện thực hóa khát vọng chấn hưng văn hóa từ Nghị quyết 80-NQ/TW và tinh thần đột phá chuyển đổi số trong Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
____________________
AI đang mở rộng khả năng sáng tác, phối khí và tái tạo âm thanh, đưa chất liệu âm nhạc truyền thống đến gần hơn với các sản phẩm đương đại. Nhưng khi di sản có thể được tái tạo chỉ bằng vài thao tác công nghệ, làm thế nào để người trẻ không dừng lại ở việc vay mượn những âm thanh quen thuộc, mà thực sự hiểu, tôn trọng và sáng tạo trên nền tảng tri thức văn hóa?
 |
Trên thực tế, ở một số sản phẩm âm nhạc mới, âm hưởng truyền thống chỉ được khai thác như một lớp màu sắc nhằm tạo sự khác biệt, thu hút người nghe, trong khi những đặc trưng nghệ thuật và bối cảnh văn hóa phía sau chưa được tìm hiểu tương xứng. Đây không phải vấn đề riêng của AI, mà là yêu cầu đặt ra với bất kỳ hoạt động sáng tạo nào khi tiếp cận di sản. Năng lực sáng tạo cần được đặt trên nền tảng tri thức âm nhạc, tư duy độc lập và trách nhiệm đối với những cộng đồng đã gìn giữ di sản.
Nếu chỉ nhận diện di sản âm nhạc qua một vài dấu hiệu âm thanh dễ nhận biết, người sáng tạo có thể tạo ra sản phẩm mang dáng dấp dân gian nhưng chưa chắc đã chạm tới chiều sâu của loại hình âm nhạc được sử dụng.
PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan, Trưởng khoa Âm nhạc ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long, nhấn mạnh vai trò của nền tảng chuyên môn trong quá trình tiếp cận và sáng tạo với âm nhạc truyền thống: “Tôi không cho rằng di sản phải được giữ nguyên trong một hình thức bất biến, bởi âm nhạc truyền thống vốn luôn vận động cùng đời sống xã hội. Tuy nhiên, mọi sự biến đổi cần dựa trên hiểu biết và sự tôn trọng đối với những giá trị gốc. Một sản phẩm do AI tạo ra có thể mô phỏng khá giống ca trù hay quan họ về âm thanh, nhưng không vì thế mà có thể mặc nhiên coi đó là sự phục dựng di sản.”
 |
Không chỉ cần hiểu chất liệu truyền thống, người sáng tạo còn phải duy trì năng lực tư duy độc lập để không bị phụ thuộc vào những phương án do công nghệ đề xuất. Tại Hội thảo Giáo dục trực tuyến toàn cầu 2026 diễn ra ở Hà Nội từ ngày 2 đến 4/11, các ý kiến thảo luận cũng nhấn mạnh việc phát huy AI cần song hành với tư duy độc lập, phản biện và sáng tạo. Bà Shafika Isaacs, Trưởng bộ phận Công nghệ và Trí tuệ nhân tạo (AI) trong Giáo dục tại trụ sở UNESCO ở Paris, quyền Viện trưởng Viện Công nghệ Thông tin trong Giáo dục của UNESCO (UNESCO IITE) cảnh báo nguy cơ suy giảm năng lực tư duy phản biện nếu người học quá phụ thuộc vào công nghệ.
Trong lĩnh vực âm nhạc, điều này có thể được nhìn từ chính quá trình ra quyết định của người sáng tạo. Nếu chỉ lựa chọn phương án do công cụ đề xuất mà thiếu khả năng đánh giá, người làm nhạc dễ để các gợi ý có sẵn chi phối phong cách và định hướng nghệ thuật. Ngược lại, khi có nền tảng chuyên môn và tư duy độc lập, AI có thể trở thành phương tiện hỗ trợ thử nghiệm, còn quyền lựa chọn, biên tập và định hình tác phẩm vẫn thuộc về con người.
 |
Một tác phẩm sử dụng chất liệu truyền thống không chỉ đặt ra câu hỏi về tính phù hợp trong âm nhạc, mà còn liên quan đến cách một cộng đồng được đại diện và kể câu chuyện văn hóa của chính mình. PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan nhấn mạnh: “Đây không chỉ là vấn đề bản quyền mà còn là vấn đề đạo đức và trách nhiệm văn hóa. Một giọng hát của nghệ nhân không đơn thuần là một tệp âm thanh, mà là kết tinh của nhiều năm lao động nghệ thuật, kinh nghiệm sống và tri thức văn hóa.”
Theo bà, cần có những nguyên tắc rõ ràng trong việc thu thập và sử dụng dữ liệu, phải có sự đồng thuận minh bạch của nghệ nhân và cộng đồng; phải ghi nhận nguồn gốc, tên tuổi và đóng góp của những người nắm giữ di sản; đồng thời có cơ chế thỏa thuận về quyền sử dụng và chia sẻ lợi ích khi dữ liệu được khai thác thương mại. Bà nói: “Đặc biệt, việc sử dụng AI để mô phỏng hoặc nhân bản giọng hát nghệ nhân cần có quy định riêng, tránh việc sử dụng trái phép hoặc làm ảnh hưởng đến danh dự và giá trị nghệ thuật của họ. Tôi cho rằng, chúng ta không thể nói rằng mình đang bảo tồn di sản nếu chính những người đã dành cả cuộc đời để gìn giữ di sản lại không được tôn trọng và ghi nhận.”
 |
Chia sẻ với Ngày Nay, doanh nhân – chuyên gia đổi mới sáng tạo Nguyễn Phi Vân cũng lưu ý rằng AI có thể thay đổi cách con người làm văn hóa, nhưng không nên, và không thể thay thế chủ thể kể chuyện. Bà cho biết, nguy cơ đáng lưu ý nhất khi AI tham gia vào câu chuyện tái hiện và truyền thông về bản sắc văn hóa, bao gồm cả di sản âm nhạc, là sự “làm phẳng bản sắc”. Chuyên gia nhận định: “AI học từ dữ liệu, mà dữ liệu thì nghiêng nặng về các nền văn hoá thống trị trên mạng. Nghiên cứu của MIT Sloan (2025) chỉ ra rằng AI tạo sinh không hề trung lập về văn hoá. Nó có xu hướng kéo người dùng về chuẩn mực của các nền văn hoá có ngôn ngữ chiếm ưu thế.”
Đặt trong bối cảnh Việt Nam, bà lưu ý: “Chúng ta có 54 dân tộc, có Bắc - Trung - Nam, có hàng nghìn sắc thái địa phương. Nếu để AI "trung bình hoá" tất cả thành một thứ "chất Việt" chung chung, chúng ta đánh mất đúng cái tạo nên bản sắc. Liều thuốc giải không phải là từ chối AI, mà là dữ liệu do cộng đồng dẫn dắt, có sự đồng thuận (consent) và có người trong cuộc làm chuyên gia về chính bản sắc của họ.”
Những yêu cầu này không chỉ đặt ra trách nhiệm đối với từng nghệ sĩ hay nhà phát triển công nghệ, mà còn cần được nhìn nhận trong khuôn khổ bảo vệ đa dạng văn hóa. Ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, cũng đặt vấn đề về tính bao trùm và sự tham gia của các cộng đồng trong quá trình phát triển, ứng dụng AI.
PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan cũng lưu ý đến trách nhiệm chuyên môn trong quá trình sử dụng AI khai thác tư liệu và đưa di sản vào hoạt động sáng tạo, đào tạo. Việc ứng dụng công nghệ cần đi cùng sự tôn trọng nguồn tư liệu, người thực hành và những giá trị văn hóa được gửi gắm trong đó: “Tôi không mong muốn đào tạo ra những người chỉ biết sử dụng thành thạo công cụ AI để tạo nhạc, mà mong muốn đào tạo những nghệ sĩ có tư duy độc lập, có năng lực sáng tạo và có trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà mình kế thừa.”
 |
Ở tầm chính sách, yêu cầu kết hợp giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản với ứng dụng công nghệ cũng đã được đặt ra trong các định hướng phát triển quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tạo không gian, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Nghị quyết đồng thời đặt mục tiêu phấn đấu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các công nghệ tiên tiến trong sản xuất, phân phối, tiêu dùng và quản lý văn hóa. Trong khi đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tạo định hướng thúc đẩy năng lực công nghệ, hạ tầng số và đổi mới sáng tạo trên phạm vi toàn xã hội.
Hai định hướng này có mối liên hệ chặt chẽ: Nếu Nghị quyết 80 xác lập mục tiêu phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, thì Nghị quyết 57 tạo động lực về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số để hiện thực hóa những mục tiêu đó. Với di sản âm nhạc, công nghệ không chỉ hỗ trợ số hóa, lưu trữ và phục dựng tư liệu, mà còn mở ra khả năng hình thành những sản phẩm, dịch vụ sáng tạo mới, đưa di sản tham gia sâu hơn vào đời sống đương đại và thị trường nội dung số. Tuy nhiên, năng lực công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi đi cùng tri thức văn hóa, quyền lợi của cộng đồng chủ thể và trách nhiệm của người sáng tạo.
***
AI có thể giúp tiếng đàn bầu xuất hiện trong một bản phối điện tử, đưa làn điệu quan họ đến gần hơn với khán giả trẻ hay tái hiện những thanh âm tưởng chừng chỉ còn trong tư liệu lưu trữ. Tuy nhiên, nếu người sáng tạo chỉ sử dụng chúng như những dấu hiệu âm thanh để tạo màu sắc khác biệt, di sản sẽ dễ trở thành lớp trang trí cho những sản phẩm mới. Sáng tạo với di sản không có nghĩa là giữ nguyên mọi giá trị trong hình thức cũ, mà là hiểu đủ sâu để biết điều gì có thể thay đổi, điều gì cần được gìn giữ và làm thế nào để những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Khi đó, AI mới thực sự trở thành công cụ mở rộng sức sống của di sản, thay vì chỉ tái tạo những âm thanh mang dáng vẻ truyền thống.
