Gìn giữ nghề thêu dệt truyền thống

Nghề dệt vải và thêu khăn piêu từ lâu đã gắn bó với đời sống văn hóa của đồng bào Thái ở Bản Pom Bó, huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu. Không chỉ tạo nên những sản phẩm phục vụ sinh hoạt, mỗi tấm vải, chiếc khăn còn thể hiện sự khéo léo, gu thẩm mỹ và kinh nghiệm được người phụ nữ tích lũy, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong đời sống của đồng bào dân tộc Thái ở Lai Châu, nghề dệt vải thủ công từ lâu đã gắn liền với sinh hoạt và nhu cầu may mặc. Để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, xử lý sợi đến mắc sợi và đưa lên khung cửi. Mỗi thao tác đều có yêu cầu riêng, đòi hỏi người làm nghề không chỉ thành thạo kỹ thuật mà còn phải kiên nhẫn và có kinh nghiệm.

Với nguyên liệu bông, quá trình tạo ra sợi dệt bắt đầu từ việc làm sạch, tách bông và kéo thành những sợi dài. Sợi sau đó được xe để tăng độ bền, tiếp tục xử lý và nhuộm màu tùy theo mục đích sử dụng. Đây là những công đoạn đặt nền tảng cho chất lượng của tấm vải, bởi sợi không đều hoặc không đủ độ chắc có thể ảnh hưởng đến quá trình dệt sau này.

Công đoạn chuẩn bị sợi đòi hỏi sự tỉ mỉ trước khi đưa lên khung cửi.

Khi sợi đã được chuẩn bị, người thợ tiến hành mắc sợi lên khung cửi. Đây là công đoạn quan trọng, bởi các sợi dọc phải được sắp xếp theo đúng thứ tự, bảo đảm độ căng và khoảng cách phù hợp. Trên khung cửi, hệ thống go của khung cửi giúp phân chia các nhóm sợi dọc, tạo khoảng hở để đưa thoi mang sợi ngang luồn qua. Sau mỗi lượt đưa thoi, người dệt sử dụng bộ phận đập sợi để các sợi ngang nằm sát nhau, dần hình thành mặt vải.

Sự phối hợp nhịp nhàng giữa tay và chân là một trong những yêu cầu đặc trưng của thao tác dệt trên khung cửi truyền thống. Người thợ vừa điều khiển bộ phận nâng hạ sợi dọc, vừa đưa thoi qua lại và đập sợi ngang. Những chuyển động tưởng chừng đơn giản ấy thực chất đòi hỏi sự phối hợp chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến mặt vải không đều hoặc ảnh hưởng đến hoa văn.

Mỗi tấm vải vì thế không chỉ là kết quả của quá trình lao động mà còn chứa đựng kinh nghiệm được tích lũy qua thời gian. Những kỹ thuật ấy thường được người phụ nữ học hỏi từ mẹ, bà và những người đi trước thông qua việc quan sát, thực hành và điều chỉnh từng thao tác.

Nếu nghề dệt tạo nên những tấm vải phục vụ đời sống thì nghệ thuật thêu góp phần làm nên vẻ đặc trưng của khăn piêu, một sản phẩm gắn bó với trang phục và đời sống văn hóa của người phụ nữ Thái.

Để hoàn thiện sản phẩm, người thêu phải tính toán vị trí, màu sắc và cách sắp xếp từng họa tiết sao cho hài hòa. Những đường kim liên tiếp tạo thành các hình trang trí ở phần đầu khăn, kết hợp với màu nền và các chi tiết trang trí khác, tạo nên diện mạo đặc trưng của chiếc khăn.

Một trong những kỹ thuật đáng chú ý trong nghệ thuật thêu khăn piêu là thao tác thêu từ mặt trái của vải để tạo nên hoa văn ở mặt phải. Điều này đòi hỏi người thợ phải có khả năng hình dung vị trí của từng mũi kim, kiểm soát hướng đi của sợi chỉ và ghi nhớ cấu trúc họa tiết trong suốt quá trình thực hiện. Người thêu không thể chỉ dựa vào việc quan sát hình mẫu mà còn cần kinh nghiệm để xác định chính xác từng đường chỉ.

Các hình thêu thường được cách điệu từ cây cỏ, hoa lá và những hình ảnh gần gũi với đời sống. Đặc biệt, họa tiết quả trám được người Thái quan niệm là biểu tượng của sự may mắn, bền vững. Qua cách lựa chọn và kết hợp các mô típ, người phụ nữ thể hiện tình yêu thiên nhiên cùng quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng mình.

Chia sẻ về quá trình học nghề, chị Văn cho biết bản thân đã học thêu khăn piêu từ bà và mẹ. Những kỹ thuật, cách phối màu và sắp xếp họa tiết được chị tiếp nhận qua quá trình quan sát, thực hành và rèn luyện. Để hoàn thành một chiếc khăn piêu, chị cần dành hơn hai tháng thực hiện. Khoảng thời gian ấy phần nào cho thấy sự tỉ mỉ, kiên trì và công sức mà người phụ nữ gửi gắm vào mỗi sản phẩm.

Để nghề dệt, thêu tiếp tục được duy trì, vai trò của những người phụ nữ am hiểu kỹ thuật truyền thống có ý nghĩa quan trọng. Không chỉ trực tiếp thực hành nghề, họ còn góp phần hướng dẫn, khuyến khích thế hệ trẻ tìm hiểu và tiếp nối những kỹ năng đã được gìn giữ trong gia đình, cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tại Lai Châu, các hoạt động truyền dạy văn hóa và thực hành nghề thủ công là một trong những cách để những giá trị truyền thống tiếp tục được giới thiệu đến thế hệ trẻ. Những lớp học, buổi thực hành và sự hướng dẫn trực tiếp từ các nghệ nhân, người am hiểu văn hóa giúp người học có cơ hội tiếp cận với kỹ thuật dệt, thêu trong môi trường thực tế.

Người phụ nữ Thái ở Bản Pom Bó gìn giữ nghề dệt vải truyền thống qua từng thao tác bên khung cửi.

Tuy nhiên, việc duy trì nghề truyền thống cũng đặt ra không ít thách thức. Sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, trong khi các sản phẩm thủ công đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Việc tìm đầu ra phù hợp, tạo động lực để người trẻ học nghề và duy trì môi trường thực hành là những vấn đề cần được quan tâm.