Hà Nội sau mùa Thu năm 1945 đã trải qua hành trình lịch sử đầy gian khổ nhưng vô cùng oanh liệt. Từ một thành phố bị chiến tranh tàn phá, Hà Nội vươn mình thành một Thủ đô hiện đại, năng động và hội nhập quốc tế.
_______________
Vị thế mới của một Thành phố Hòa bình
Không gian thanh bình trên Quảng trường Ba Đình, Hà Nội luôn mang lại những cảm xúc đặc biệt và thiêng liêng cho bất kỳ ai đặt chân đến. Nắng ấm lung linh cùng nụ cười nhẹ nhõm trên gương mặt người dân Thủ đô là minh chứng rõ nét cho giá trị của hòa bình độc lập mà biết bao thế hệ cha ông đã hy sinh để gìn giữ.
Đặc biệt hơn, sau cuộc điều chỉnh địa giới hành chính lịch sử vào ngày 1/8/2008, Thủ đô Hà Nội đã có những bước bứt phá mạnh mẽ, tăng gấp 3.6 lần về diện tích (lên hơn 3.344 km²) và mở ra không gian phát triển chưa từng có.
Từ một thành phố bị bó hẹp về không gian đô thị, Hà Nội đã vươn mình thành một siêu đô thị kết nối, giữ vững vị thế đầu tàu kinh tế - xã hội của cả nước. Trục đô thị thành phố dịch chuyển mạnh mẽ với hàng loạt khu đô thị hiện đại. Hàng loạt cây cầu lớn bắc qua sông Hồng như cầu Nhật Tân, cầu Vĩnh Tuy cùng các trục đường huyết mạch (Vành đai 2 trên cao, Vành đai 3, Đại lộ Thăng Long) được đưa vào vận hành, giúp kết nối thông suốt các cửa ngõ Thủ đô. Thành phố đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị đầu tiên của Việt Nam là Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao tuyến Nhổn - Ga Hà Nội, mở ra giai đoạn giao thông công cộng từng bước hiện đại…
Cũng sau năm 2008, Hà Nội trở thành trung tâm văn hóa lớn nhất cả nước với kho tàng di sản khổng lồ. Sự thanh lịch, tinh tế của văn hóa kinh kỳ Thăng Long - Đông Đô được bổ sung thêm nét mộc mạc, tâm linh sâu sắc từ không gian văn hóa xứ Đoài (Hà Tây cũ). Với hơn 6.489 di tích, 3 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, 1 di sản tư liệu thế giới cùng khoảng 1.350 làng nghề, Hà Nội có lợi thế lớn để phát huy nguồn lực văn hóa, hướng tới xây dựng đô thị di sản, đô thị sáng tạo và Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”.
Hà Nội là thành phố đầu tiên của Việt Nam chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO (năm 2019), định hướng phát triển công nghiệp văn hóa làm mũi nhọn kinh tế mới. Từ dấu mốc đó, cả nước chứng kiến một cuộc bứt phá ngoạn mục của Thủ đô khi chuyển hóa “vốn” di sản đồ sộ thành một ngành kinh tế mũi nhọn, không còn chỉ bảo tồn văn hóa theo cách truyền thống, mà đã chủ động dùng tư duy kinh tế, công nghệ và sự sáng tạo để tạo ra những giá trị mới.
Dấu ấn phát triển công nghiệp văn hóa được tô đậm hơn khi Hà Nội là địa phương đầu tiên trong cả nước ban hành một Nghị quyết chuyên đề riêng về phát triển công nghiệp văn hóa (CNVH) – đó là Nghị quyết số 09-NQ/TU. Thành phố nhận diện rõ ràng các ngành công nghiệp văn hóa cốt lõi là: Du lịch văn hóa, Nghệ thuật biểu diễn, Thủ công mỹ nghệ, Thiết kế sáng tạo, Ẩm thực, Điện ảnh và Phần mềm giải trí...
 |
Để hoàn thành mục tiêu ngành CNVH sẽ đóng góp khoảng 5% GRDP vào năm 2026, hướng tới 8% vào năm 2030 và 10% vào năm 2045, mới đây, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Vũ Thu Hà đã ký ban hành Quyết định số 4034 về việc phê duyệt Đề án “Bộ chỉ tiêu thống kê về các ngành Công nghiệp văn hóa trên địa bàn thành phố Hà Nội”.
Bộ chỉ tiêu là công cụ đo lường sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa, xác định mức đóng góp vào GRDP và phục vụ hoạch định chính sách phát triển lĩnh vực văn hóa, sáng tạo. Hà Nội tiên phong xây dựng và triển khai bộ chỉ tiêu thống kê CNVH cấp địa phương góp phần hoàn thiện phương pháp luận và cung cấp kinh nghiệm thực tiễn cho quá trình xây dựng hệ thống thống kê CNVH ở phạm vi quốc gia, đồng thời khẳng định vai trò dẫn dắt của Thủ đô trong phát triển kinh tế sáng tạo.
Đánh thức di sản bằng tư duy Thành phố Sáng tạo
Kể từ khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO (năm 2019) với lĩnh vực Thiết kế, Hà Nội đã thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận văn hóa. Tinh hoa cổ xưa được thổi hồn bằng công nghệ. Người dân và khách du lịch thập phương có thể dễ dàng thấy điều này qua các tour du lịch đêm thu hút khách như “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”, tour đêm “Sống như những đóa hoa” tại Nhà tù Hỏa Lò, hay các buổi trình diễn ánh sáng drone nghệ thuật.
Các khu nhà máy cũ, không gian công cộng được hồi sinh thành những tổ hợp nghệ thuật đầy sức sống như Phố đi bộ Hồ Gươm, tổ hợp Complex 01, hay không gian sáng tạo tại Nhà máy xe lửa Gia Lâm trong các kỳ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo.
 |
Thủ đô trở thành điểm đến của các ngôi sao quốc tế và là nơi tổ chức thường niên các thương hiệu uy tín như Liên hoan phim quốc tế Hà Nội (HANIFF), Lễ hội Văn hóa Thế giới. Mới đây, hai làng nghề nổi tiếng là Bát Tràng và Vạn Phúc cũng đã xuất sắc được ghi danh vào Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.
Trong bản Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm mới công bố cuối tháng 6/2026, Hà Nội xem di sản là nguồn lực phát triển. Thạc sĩ Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội khẳng định: Việc đặt ra một tầm nhìn quy hoạch xuyên thế kỷ (100 năm) mang tính cấp bách nhằm khắc phục triệt để hạn chế của các quy hoạch ngắn hạn (chỉ từ 10 - 20 năm) trước đây vốn dễ bị ảnh hưởng bởi tư duy nhiệm kỳ. Bản quy hoạch này định vị lại toàn bộ sứ mệnh của Hà Nội thành một đô thị đa cực, giải tỏa áp lực cho lõi di sản lịch sử để phát triển không gian văn hóa đa tầng.
Theo đó, cấu trúc phát triển với chín cực tăng trưởng, quỹ di sản phong phú của Hà Nội sẽ trở thành nền tảng lịch sử, văn hóa và văn hiến, góp phần định hình bản sắc của từng không gian đô thị. Di sản không là rào cản của hiện đại hóa mà chính là yếu tố giúp đô thị hiện đại vẫn giữ được cốt cách riêng. Tư duy đó được thể hiện rõ trong định hướng tổ chức không gian trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Thay vì bảo tồn từng di tích riêng lẻ, quy hoạch xác lập các hành lang văn hóa và mạng lưới không gian di sản quy mô lớn.
 |
Nổi bật là bốn hành lang di sản, văn hóa và cảnh quan trọng điểm dọc sông Đà, sông Hồng và sông Đuống với tổng chiều dài khoảng 150 km. Trong đó, không gian hai bên sông Hồng được phát triển trở thành trục xương sống về cảnh quan, văn hóa, lịch sử, môi trường của Thủ đô với các chức năng chính là công trình công cộng, công viên cây xanh, văn hóa, dịch vụ du lịch, các công trình biểu tượng phục vụ hoạt động lễ hội và du lịch; kết nối liên thông không gian hai bên sông với đô thị trung tâm phía Bắc và phía Nam sông Hồng thành một cấu trúc hoàn chỉnh, thống nhất.
Đây cũng là không gian biểu trưng cho hình ảnh Hà Nội “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo”, hướng tới trở thành biểu tượng mới của Thủ đô, kết nối với các tỉnh đồng bằng sông Hồng và các khu vực sông thuộc hệ thống sông Hồng để hình thành vùng cảnh quan kinh tế - sinh thái đặc trưng của khu vực phía Bắc.
Cũng theo định hướng quy hoạch 100 năm, Hà Nội sẽ đầu tư đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa hiện đại như Trung tâm Văn hóa nghệ thuật thành phố và khu công nghiệp văn hóa kết hợp thương mại, dịch vụ; xây dựng mới một số công trình là trung tâm biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp; phát triển mạng lưới thư viện công cộng; hình thành không gian triển lãm văn hóa, nghệ thuật hai bên bờ sông Hồng, phát triển không gian ven sông Đuống trở thành tổ hợp dịch vụ du lịch sinh thái, công viên chuyên đề và hoạt động thể thao, cộng đồng gắn với cảnh quan sông Đuống; xây dựng, phát huy giá trị không gian văn hóa, di tích văn hóa - lịch sử, cảnh quan để phát triển kinh tế, du lịch…
Quy hoạch cũng xác định hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, khởi nghiệp sáng tạo, các cụm và khu công nghiệp sáng tạo, tổ hợp sáng tạo quy mô quốc tế; tổ chức đăng cai thường niên các festival và sự kiện nghệ thuật quốc tế nhằm xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm sáng tạo của khu vực.
 |
Thành phố đặt mục tiêu số hóa và lập bản đồ số các di tích được xếp hạng, bảo vật quốc gia và di sản tư liệu; xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa đồng bộ, ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; đồng thời nghiên cứu, xác định một số không gian di sản, văn hóa đề nghị UNESCO công nhận là Di sản thế giới như làng nghề Bát Tràng, quần thể di tích Cổ Loa, quần thể thắng cảnh Hương Sơn, Khu di tích Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, K9 - Đá Chông, cầu Long Biên nhằm bảo tồn, khai thác, phát huy các giá trị di sản, xây dựng hình ảnh thành phố toàn cầu. Không gian ngõ xóm tại Làng cổ Đường Lâm (thị xã Sơn Tây, Hà Nội) được bảo tồn, chỉnh trang, góp phần hình thành mạng lưới không gian di sản gắn với phát triển cộng đồng và du lịch văn hóa.
Tại Hội nghị công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm và xúc tiến đầu tư năm 2026 do UBND thành phố Hà Nội tổ chức, trong số 50 biên bản ghi nhớ (MOU) được ký kết có tới 9 văn bản trực tiếp liên quan đến lĩnh vực văn hóa - xã hội. Theo các chuyên gia, việc đặt văn hóa vào trung tâm chiến lược phát triển không chỉ thể hiện tầm nhìn dài hạn của Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong phát triển đô thị. Khi các hành lang di sản được hình thành, các không gian văn hóa được kết nối và hệ sinh thái sáng tạo từng bước hoàn thiện, văn hóa sẽ không chỉ là ký ức của Thăng Long - Hà Nội mà trở thành nền tảng tạo nên bản sắc, sức cạnh tranh và động lực phát triển của Thủ đô trong thế kỷ tới.
