Nét đặc sắc trong thực tiễn và phong cách làm báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thấm nhuần sâu sắc quan điểm lý luận gắn liền với thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh không chỉ nêu ra tư tưởng về báo chí, mà bản thân Người cũng là một nhà báo với văn phong báo chí và phong cách làm báo rất đặc trưng, độc đáo.

________________

Để làm sáng rõ tư tưởng về báo chí của Người, cần phải am hiểu tường tận và lấy dẫn chứng từ chính thực tiễn làm báo phong phú, từ khi còn ở nước ngoài, đến lúc trở thành Chủ tịch nước, trực tiếp chỉ đạo sự phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam, với nhiều trải nghiệm vô giá của Người. Thực tiễn và phong cách làm báo của Hồ Chí Minh có những điểm đặc biệt sau:

Một là, người học viết báo không qua đào tạo trường lớp bài bản mà chủ yếu bằng con đường tự học và thông qua thực tiễn hoạt động cách mạng. Người bắt đầu học viết báo khi sống và làm việc ở Pháp, bài báo đầu tiên cũng ra đời ở thủ đô Paris; sau này Người tiếp tục di chuyển sang Liên Xô, Trung Quốc, Thái Lan,… Song song với những hoạt động cách mạng là sự dày dạn và trưởng thành trong hoạt động báo chí của nhà báo Hồ Chí Minh. Rất hiếm để tìm được trường hợp thứ hai như “hiện tượng Hồ Chí Minh” - không được đào tạo báo chí bài bản mà trở thành người khai sinh ra nền báo chí cách mạng Việt Nam, là nhà báo, chủ bút có tên tuổi của nhiều tờ báo quốc tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại kho tàng đồ sộ với hơn 2.000 bài báo. Ảnh tư liệu lịch sử.

Hai là, Người coi báo chí là công cụ để tuyên truyền, hoạt động cách mạng chứ không lấy việc trở thành nhà báo là mục đích cuối cùng. Người tuyệt nhiên chưa bao giờ nhận mình là một nhà báo mà chỉ là “người có nhiều duyên nợ với báo chí”; mặc dù gia tài báo chí Người để lại cho hậu thế là vô cùng đồ sộ, với tròn nửa thế kỷ làm báo, khoảng 2000 bài báo và gần 180 bút danh khác nhau. Điều này càng làm ngời sáng phẩm chất khiêm tốn trong con người vĩ đại Hồ Chí Minh.

Ba là, là “người Việt Nam đẹp nhất”, hội tụ những nét tinh hoa nhất của văn hoá dân tộc, cũng là người rất yêu tiếng Việt nhưng do hoàn cảnh lịch sử, Hồ Chí Minh viết báo tiếng nước ngoài, cụ thể là tiếng Pháp, trước khi viết báo tiếng Việt. Đồng thời, nhờ giỏi ngoại ngữ mà Người có thể đọc và viết được nhiều loại báo bằng nhiều thứ tiếng khác nhau. Đây là phẩm chất đặc biệt quan trọng với các nhà báo trong kỷ nguyên vươn mình và đẩy mạnh hội nhập quốc tế của dân tộc, đất nước hiện nay.

Bốn là, Người tham gia vào mọi quá trình cho ra đời một tờ báo (từ thu thập thông tin, xử lý thông tin, viết bài, biên tập, thậm chí Người còn kiêm cả bán báo, giữ quỹ tờ báo, vẽ tranh ký họa). Người làm tất cả các công việc báo chí (từ phóng viên, biên tập viên, chủ bút, quản trị đến phát hành báo), chứ không chỉ chuyên trách một phần việc trong đó. Sau này, khi trở thành Chủ tịch nước, không còn trực tiếp làm báo nhưng Người vẫn thường xuyên viết bài gửi các báo, nhất là những tờ báo lớn và thường xuyên chỉ đạo hoạt động của ngành báo chí thông qua các lần Đại hội. Và một điều rất thú vị là “công chức” Hồ Chí Minh chỉ có hai nguồn thu nhập chính: một là lương Chủ tịch nước, hai là nhuận bút các tờ báo trả cho Bác!

Bác Hồ tham dự Đại hội lần thứ III những người viết báo Việt Nam 8/9/1962. Ảnh TTXVN.

Năm là, Người làm báo trong hoàn cảnh hết sức khó khăn và hạn chế. Những khó khăn này đến từ cả phía khách quan và chủ quan. Về khách quan, thời gian ở nước ngoài thì thường xuyên bị mật thám theo dõi, tìm cách phá hoại; về trong nước thì phải hoạt động bí mật, kẻ địch truy bắt gắt gao. Về chủ quan, đó là khó khăn về tài chính, hạn chế về cơ sở vật chất, điều kiện sản xuất báo chí. Nhưng “lửa thử vàng, gian nan thử sức”. Điều kiện làm báo càng ngặt nghèo càng chứng tỏ bản lĩnh của nhà báo Hồ Chí Minh.

Sáu là, đặc trưng nổi bật trong phong cách làm báo Hồ Chí Minh là phong cách thực tiễn, thiết thực. Mỗi bài nói, bài viết của nhà báo Hồ Chí Minh đều bắt nguồn từ thực tế cuộc sống với những con số, sự kiện đã được xem xét, kiểm tra, chọn lọc. Người luôn nhắc nhở cán bộ, phóng viên phải bám sát thực tiễn cuộc sống để phản ánh đúng thực tiễn, phải “đi tận nơi, xem tận chỗ” , “cứ ngồi trong phòng giấy mà viết thì không thể viết thiết thực”. Người thường dùng những tư liệu “sống” trong các chuyến đi thực tế để viết báo: biểu dương những điều tốt, nêu các vấn đề còn tồn tại, chỉ ra cách giải quyết... Nhà báo lớn Hồ Chí Minh thường nhắc nhở: viết cho dân phải theo cách giản dị, cụ thể, thiết thực, làm cho lý luận trở nên gần gũi, dễ hiểu, như cách cảm, cách nghĩ, cách nói của nhân dân, bởi “nếu không hàng vạn khẩu hiệu cũng vô ích” .

Bảy là, để có thông tin, tư liệu, Hồ Chí Minh đọc rất nhiều sách báo, đọc ở mọi nơi, mọi lúc, trong mọi hoàn cảnh, đọc rất nhiều thể loại: từ các báo trung ương, địa phương, các báo ngành và đoàn thể cho đến các bản tin và báo nước ngoài. Người cũng có phương pháp đọc báo rất khoa học và hiệu quả. Chỉ tính trong khoảng thời gian ở Pháp từ năm 1917 - 1923, Nguyễn Ái Quốc đã đặt mua và đọc khoảng trên 30 tờ báo và tạp chí. Trong cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ, Người vẫn giữ thói quen thường xuyên đọc báo và coi đó là một hình thức để rèn luyện cán bộ mỗi khi dừng nghỉ chân trên đường công tác (di chuyển nơi ở, thị sát mặt trận...).

Sau này, khi trở về Hà Nội, sống và làm việc ở Phủ Chủ tịch, hàng ngày, vào đầu giờ sáng, Người đọc kỹ những bài báo lớn có nội dung quan trọng và chú ý cả những bài ngắn, tin, ảnh. Khi phát hiện vấn đề cần chú ý, cần ghi nhớ số liệu hay thông tin cần xử lý, Người dừng tay ghi chép hoặc đánh dấu ngay trên tờ báo bằng ký hiệu riêng để không mất thời gian đọc lại. Khi cần ghi chép để lưu trữ lâu hơn, Người ghi tóm tắt thông tin vào một cuốn sổ nhỏ, hoặc cho cắt dán để làm tư liệu. Nhờ vậy, Người nắm bắt thông tin hàng ngày rất kịp thời, cả trong nước và quốc tế, ở các địa phương, mọi ngành, mọi lĩnh vực; và có những chỉ đạo kịp thời, phù hợp với thực tiễn, cả trong đối nội cũng như đối ngoại.

Có thể thấy, nhờ những đặc điểm trên trong hoạt động báo chí mà Hồ Chí Minh có vốn sống, vốn thực tiễn, vốn tư liệu viết báo vô cùng phong phú; và Người đã phát huy tối đa vai trò của báo chí trong sự nghiệp, để hoàn thành thắng lợi những mục tiêu cách mạng đặt ra. Những nét đặc sắc trong phong cách và thực tiễn làm báo của Người để lại nhiều bài học quý giá cho các nhà báo trẻ hiện nay, từ việc xác định mục đích viết báo, khắc phục những khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ, nâng cao năng lực tự học, xây dựng phong cách thực tiễn, thiết thực đến những yêu cầu của nhà báo hiện đại như giỏi ngoại ngữ, đa năng - hoàn thành được nhiều công việc, nhiệm vụ khác nhau.

Tròn 100 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam, học tập và làm theo thực tiễn, phong cách làm báo của Hồ Chí Minh chính là cách thiết thực nhất để các nhà báo nói riêng, toàn thể nhân dân Việt Nam nói chung tưởng nhớ và tri ân Người.