Hơn ba mươi năm qua, cách người Việt nghe nhạc đã có một cuộc chuyển mình đáng kể, từ tiêu thụ những băng lậu được bán tràn lan, đến thời kỳ streaming trên Spotify và YouTube. Điều đáng chú ý nhất ngày nay là sự phát triển về ý thức bản quyền của bộ phận người nghe nhạc trẻ - một cuộc cách mạng đầy ấn tượng.
_______________
Từ những băng đĩa lậu…
Tôi sinh vào những năm cuối 1980, lớn lên trong gia đình cũng được xem là có điều kiện khi mẹ tôi làm nhà giáo, còn bố là cán bộ được cử đi học ở Liên Xô. Nhà tôi luôn có những băng cát-xét, đĩa CD ngoại nhập của những nhóm nhạc như Boney M hay Abba. tôi cũng là một trong những đứa đầu tiên trong lớp cấp 2 sở hữu chiếc Walkman (máy nghe nhạc di động), cảm thấy mình rất “ra gì” trong mắt đám bạn cùng lớp.
Ở thập niên 90, thị trường âm nhạc trong nước cũng khá sôi động với những “gương mặt vàng” như Đan Trường đầy lãng tử với “Kiếp ve sầu”, Lam Trường da diết với “Tình thôi xót xa”, hay Cẩm Ly ngọt ngào với “Chim trắng mồ côi”. Những ca sĩ trẻ thời kỳ này cũng có ra những album, nhưng thú thật, đám trẻ chúng tôi lúc bấy giờ, hay thậm chí cả người lớn cũng chưa có ý thức nhiều về việc phải bỏ ra mấy chục ngàn để mua chiếc album chính hãng mà nghệ sĩ đầu tư làm ra. Thay vào đó, chúng tôi mua băng đĩa lậu với giá rẻ hơn nhiều, hoặc ra hàng Internet và sao lưu lại vào đĩa trắng những bài hát mình thích. Việc nghe nhạc thời kỳ này mang tính “vật chất”, cần mua băng đĩa, cần có thiết bị để nghe nhạc riêng, và chất lượng âm thanh thường giảm dần theo thời gian.
 |
Thời kỳ của Ipod và những chiếc máy chạy Mp3 mở ra kỷ nguyên số, cho phép chúng tôi tải lậu hàng trăm bản nhạc quốc tế lẫn Việt Nam qua internet dial-up, và lưu trữ trong một chiếc máy nhỏ gọn hơn rất nhiều so với đài radio hay Walkman. Âm nhạc không còn bị giới hạn trong các vật thể vật lý nữa mà trở thành dữ liệu số, dễ dàng sao chép và chia sẻ.
Tới giữa thập niên 2000, điện thoại di động đã được trang bị tính năng để thay thế những thiết bị nghe nhạc riêng biệt. Nokia 3310, Sony Ericsson trở thành “kho nhạc” di động. Chúng tôi tiếp tục sao lưu MP3 của Đan Trường, Mỹ Tâm, Westlife từ máy tính qua cáp USB hoặc thẻ nhớ. Đến 2008-2010, điện thoại thông minh dần phổ biến ở Việt Nam, mở đường cho thói quen nghe nhạc online qua Zing MP3, NhacCuaTui trên điện thoại. Dù vẫn chủ yếu miễn phí và ít chú trọng bản quyền, các ứng dụng này cho phép nghe nhạc mọi lúc chỉ với vài cú chạm, đánh dấu bước chuyển từ sở hữu file sang truy cập trực tuyến.
… tới những “bữa tiệc streaming”
Đến thập niên 2010, Spotify và YouTube dẫn đầu kỷ nguyên streaming, nơi âm nhạc không còn là sở hữu mà là trải nghiệm tức thì, được cá nhân hóa qua thuật toán và playlist. Nhưng điều thực sự định hình hành vi nghe nhạc là văn hóa “cày view” – xu hướng streaming để nâng thành tích, bắt nguồn từ fandom K-pop và lan sang Việt Nam.
Năm 2017, khi tôi lần đầu tiếp xúc với ARMY – fandom của BTS – tôi ngỡ ngàng trước chiến lược nghe nhạc có tính toán và cực kỳ bài bản của họ. Các ARMY dặn tôi chỉ được xem MV bài hát trên kênh YouTube chính thức của công ty Big Hit (nay là tập đoàn HYBE), không được xem bản sao do người khác đăng tải. “Phải cày view ở link chính để tăng lượt xem, giúp nhóm lên top bảng xếp hạng,” họ nhấn mạnh. Cày sao cho đúng, để không bị hệ thống của Youtube lọc bớt “view ảo” - những lượt click vào chứ không thực sự xem hết MV, cũng cần nhiều công sức nghiên cứu và hướng dẫn lẫn nhau. Các chiến dịch “streaming party” (bữa tiệc streaming) được tổ chức quy mô, kêu gọi hàng chục ngàn fan hâm mộ - theo cùng khu vực sống hoặc phạm vi toàn cầu - cùng bật nhạc liên tục trong thời gian nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể.
 |
Vô số MV Kpop đã lập được thành tích, xô đổ kỷ lục toàn cầu Youtube dựa vào sự đồng lòng của người hâm mộ. Kỷ lục về video được xem nhiều nhất trên YouTube (toàn cầu) trong vòng 24 giờ hiện vẫn thuộc về BTS với video ca nhạc “Butter” ra mắt năm 2021 (108,2 triệu).
Ban đầu, “cày view” bị cho là vô bổ, tốn thời gian. Nhưng theo thời gian, chiến lược này đã chứng minh sức mạnh: không chỉ mang về thành tích bảng xếp hạng, mà còn tạo hiệu ứng truyền thông rộng khắp, tăng doanh thu từ nền tảng hợp pháp, và quảng bá văn hóa ra quốc tế. Quan trọng hơn, “cày view” phản ánh ý thức bản quyền ngày càng cao: người hâm mộ chọn kênh chính thức để đảm bảo nghệ sĩ được hưởng lợi, thay vì tải lậu như trước. Những cộng đồng hâm mộ những nghệ sĩ Việt Nam cũng dần bắt kịp xu thế và tiến vào cuộc đua top 1 này.
Gần nhất, Hòa Minzy và cộng đồng người hâm mộ của nữ ca sĩ cũng áp dụng chiến thuật tương tự, tổ chức “streaming party” cho MV Bắc Bling (ra mắt năm 2025), đạt vô số thành tích trên Youtube đối với một nghệ sĩ Việt Nam. MV của Hòa Minzy leo thẳng lên vị trí Top 1 Youtube Việt Nam trong chưa đầy một ngày, và đã đạt 111 triệu view sau một tháng. Báo giới và mạng xã hội đã không tiếc giấy mực để ca ngợi thành tích này của Hòa Minzy.
 |
Niềm “đam mê thành tích” này cũng có sự tham gia của nền tảng nghe nhạc trực tuyến Spotify, nơi người hâm mộ tận dụng nền tảng hợp pháp để đảm bảo nghệ sĩ được trả tiền bản quyền. Nhiều người sẵn sàng chi 59.000 đồng/tháng cho gói Spotify Premium, không chỉ để nghe nhạc chất lượng cao, không quảng cáo, mà còn để “cày view” hiệu quả, tăng lượt phát chính thức cho nghệ sĩ, đưa bài hát vào trong danh sách Top những bản nhạc được nghe nhiều nhất, từ đó thu hút thêm người nghe mới. Việc chọn Spotify – một nền tảng tôn trọng bản quyền – cũng đánh dấu bước chuyển từ tải lậu thời tuổi trẻ của tôi sang giai đoạn tiêu thụ âm nhạc có đạo đức.
Fan K-pop cũng còn một cuộc đua khác là đua lượng tiêu thụ album đặt trước, và lượng tiêu thụ trong ngày đầu sau khi chính thức phát hành. Người hâm mộ tại Việt Nam cũng sẵn lòng bỏ vài trăm ngàn mua một album Kpop gồm đĩa CD kèm nhiều vật phẩm tặng kèm như tranh, sách ảnh…. Tương tự, họ có xu hướng sẵn sàng mua album chính thức do nghệ sĩ Việt Nam đầu tư và phát hành ra, thay vì kiểu dễ dàng chấp nhận tiêu thụ băng đĩa lậu trước trước.
 |
Sự phát triển của các nền tảng kỹ thuật số đã tạo cơ hội mới cho nghệ sĩ trẻ, nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc đưa tác phẩm đến công chúng nhanh, hiệu quả và mang lại nhiều giá trị kinh tế hơn so với trước. Dù vậy, một điều dễ dàng nhận thấy là văn hóa và ý thức bản quyền này giới hạn ở nghệ sĩ có cộng đồng người hâm mộ trẻ, năng động, hoạt động có tổ chức. Trong khi đó, người hâm mộ của dòng nhạc vàng, bolero – vẫn lựa chọn cách nghe cũ qua radio hay cop vào USB để bật trên máy tính, ô tô, nhóm này thường ít quan tâm bảng xếp hạng.
***
Có thể nói, ý thức bản quyền là đỉnh cao của sự tiến hóa trong hành vi nghe nhạc ngày nay. Một số khán giả có thể vẫn lựa chọn những nền tảng nghe nhạc trực tuyến quen thuộc “made in Vietnam”. Tuy nhiên, lợi thế của việc tập trung toàn lực streaming trên những nền tảng phổ biến toàn cầu là có thể giúp mở ra một cách cửa cho nghệ sĩ Việt Nam vươn xa hơn, tiếp cận được với khán giả phạm vi rộng lớn hơn thông qua hiển thị trên các bảng xếp hạng - như cách những nghệ sĩ Kpop và fandom của họ đang áp dụng.
Trong tương lai, thời kỳ “cày view” có thể cũng sẽ tới điểm bão hòa, nhưng ý thức bản quyền sẽ thấm nhuần, trở thành nền tảng, đảm bảo công bằng và sáng tạo cho những nghệ sĩ đang cống hiến hết mình cho ngành âm nhạc.
