Trong thời đại số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên lĩnh vực lý luận, chính trị mà ngày càng trực tiếp trên mặt trận văn hóa, nghệ thuật và truyền thông. Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW và mới đây là Nghị quyết số 25-NQ/TW đã cho thấy một bước phát triển quan trọng: Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm, “hệ điều tiết” phát triển và một thành tố quan trọng của sức mạnh bảo vệ quốc gia trong kỷ nguyên mới.
__________________
Lịch sử và thực tiễn nhân loại cho thấy, sự trường tồn của một dân tộc không chỉ được quyết định bởi tiềm lực kinh tế, sức mạnh quân sự hay trình độ khoa học - công nghệ mà trước hết và trên hết còn được bảo đảm bằng sức sống của nền văn hóa và hệ giá trị mà dân tộc đó kiến tạo, gìn giữ và truyền lại qua các thế hệ. Nếu chủ quyền lãnh thổ tạo nên hình hài của quốc gia thì văn hóa tạo nên linh hồn của dân tộc, nếu kinh tế tạo ra của cải vật chất thì văn hóa tạo dựng bản lĩnh, niềm tin và khát vọng phát triển. Chính vì vậy, trong mọi thời kỳ cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đặt văn hóa ở vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước.
 |
Ngay từ Đề cương về Văn hóa Việt Nam năm 1943, Đảng đã khẳng định văn hóa là một trong ba mặt trận, cùng với chính trị và kinh tế, đồng thời xác lập nguyên tắc phát triển nền văn hóa mới theo ba phương châm: Dân tộc hóa, khoa học hóa và đại chúng hóa. Đây là văn kiện lý luận đầu tiên đặt nền móng cho tư duy văn hóa của Đảng, khẳng định văn hóa không đứng ngoài chính trị mà phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh vai trò đặc biệt của văn hóa đối với vận mệnh quốc gia. Người khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Đó không chỉ là một quan điểm về phát triển văn hóa mà còn là một triết lý chính trị sâu sắc. Văn hóa không chỉ phản ánh hiện thực mà còn định hướng nhận thức, hình thành nhân cách, xây dựng hệ giá trị và dẫn dắt sự phát triển của xã hội. Một nền văn hóa lành mạnh sẽ tạo nên những con người có lý tưởng, có bản lĩnh và có trách nhiệm. Ngược lại, sự xuống cấp của văn hóa sẽ kéo theo sự suy yếu của nền tảng tinh thần, làm xói mòn niềm tin xã hội và ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định chính trị.
 |
Nhìn lại lịch sử Việt Nam, sức mạnh giúp dân tộc vượt qua những thời điểm khó khăn nhất chính là lòng yêu nước, ý chí độc lập, tinh thần cộng đồng, nghĩa đồng bào, niềm tin vào chính nghĩa và bản lĩnh văn hóa được tích tụ qua hàng nghìn năm lịch sử. Trong thời đại ngày nay, những giá trị đó càng trở thành một nguồn lực chiến lược.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị xác định: Phát triển văn hóa, con người là “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết” đối với phát triển nhanh và bền vững đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW đồng thời đặt văn hóa trong mối quan hệ trực tiếp với chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và sức mạnh mềm quốc gia.
 |
Nếu trước đây thường nhấn mạnh văn hóa là “nền tảng tinh thần”, thì nay văn hóa còn được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, một hệ điều tiết xã hội và một cấu phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.
 |
Sau 40 năm đổi mới, bối cảnh phát triển của đất nước ta đã có nhiều thay đổi căn bản. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), các nền tảng truyền thông xuyên biên giới cùng quá trình toàn cầu hóa đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, truyền tải và tiếp nhận các giá trị văn hóa. Không gian văn hóa truyền thống được mở rộng sang không gian số. Hoạt động văn học, nghệ thuật, xuất bản và truyền thông không còn bị giới hạn bởi biên giới quốc gia mà trở thành một dòng chảy toàn cầu, nơi mọi hệ tư tưởng, mọi giá trị và mọi xu hướng đều có thể cạnh tranh trực tiếp để giành lấy ảnh hưởng đối với nhận thức và niềm tin của con người.
Cách mạng công nghệ đang làm thay đổi căn bản môi trường văn hóa. Trước đây, những thiết chế như gia đình, nhà trường, cơ quan báo chí, nhà xuất bản, thư viện, rạp chiếu phim, nhà hát giữ vai trò chủ yếu trong việc truyền tải các giá trị. Ngày nay, bên cạnh những thiết chế đó xuất hiện một “siêu không gian văn hóa” mới: Internet và các nền tảng số. Một thanh niên Việt Nam có thể dành nhiều giờ mỗi ngày trên các nền tảng video, mạng xã hội, game trực tuyến hoặc các dịch vụ giải trí xuyên biên giới. Những gì họ nhìn thấy, nghe thấy, yêu thích và chia sẻ trên các nền tảng ấy từng bước tham gia hình thành thị hiếu, thái độ và cách nhìn về xã hội.
 |
Bởi vậy, không gian số không đơn giản là một phương tiện truyền thông mà đã trở thành một không gian văn hóa mới. Nghị quyết 80-NQ/TW vì thế đặc biệt nhấn mạnh việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số; đồng thời đặt mục tiêu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, xã hội đến không gian số. Khái niệm “chủ quyền văn hóa số” từ đây cần được nhìn nhận tương tự như một thành tố mới của chủ quyền quốc gia.
Một đất nước có thể giữ vững chủ quyền lãnh thổ nhưng vẫn đứng trước nguy cơ lệ thuộc văn hóa nếu thị hiếu của số đông hoàn toàn bị dẫn dắt từ bên ngoài, dữ liệu văn hóa nằm chủ yếu trong hệ thống của những nền tảng xuyên biên giới và khả năng tiếp cận công chúng phụ thuộc vào các thuật toán mà chúng ta không kiểm soát. Bảo vệ văn hóa vì vậy cũng chính là bảo vệ năng lực tự chủ về giá trị.
 |
Trao đổi với Ngày Nay, PGS.TS Nguyễn Quốc Bảo, nguyên giảng viên cao cấp Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết: Trong khoa học chính trị hiện đại, sức mạnh quốc gia không chỉ được cấu thành bởi kinh tế, quân sự hay công nghệ mà còn từ khả năng tạo ra sự hấp dẫn của văn hóa, hệ giá trị và hình ảnh đất nước.
Theo PGS.TS Nguyễn Quốc Bảo, văn hóa còn có một chức năng đặc biệt, đó là tạo sức đề kháng trước những tác động từ bên ngoài. Một cộng đồng hiểu lịch sử của mình, trân trọng những giá trị đã làm nên dân tộc và có hệ chuẩn mực đạo đức tương đối ổn định sẽ khó bị thao túng bởi những thông tin xuyên tạc hơn một cộng đồng mất phương hướng về giá trị. Có thể gọi đó là “hệ miễn dịch văn hóa”.
“Hệ miễn dịch” này không được hình thành bằng mệnh lệnh hành chính mà được xây dựng từng ngày qua giáo dục, gia đình, văn học, điện ảnh, sách, báo chí, âm nhạc, bảo tàng, di sản và toàn bộ môi trường truyền thông.
 |
Chính vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên lĩnh vực văn hóa không thể chỉ hiểu là xử lý những nội dung sai trái sau khi xuất hiện. Quan trọng hơn là phải tạo ra một môi trường trong đó cái đúng có sức thuyết phục, cái tốt có sức lan tỏa, cái đẹp có sức hấp dẫn.
Tinh thần đó được Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 phát triển rất rõ khi đặt yêu cầu xây dựng hệ sinh thái nội dung tích cực, nhân văn trên cả không gian thực và không gian số, hỗ trợ sáng tác, quảng bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm có giá trị cao để cái đúng, cái tốt, cái đẹp trở thành dòng chủ lưu.
Thực tiễn văn hóa Việt Nam những năm gần đây đã cho thấy một điều đáng suy ngẫm: Lịch sử và những giá trị cách mạng hoàn toàn không xa lạ với công chúng trẻ nếu được chuyển tải bằng ngôn ngữ nghệ thuật và công nghệ của thời đại.
Trường hợp bộ phim “Mưa đỏ” là một minh chứng đặc biệt. Tác phẩm do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất có nội dung gắn với cuộc chiến đấu 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, đã đạt doanh thu khoảng 714 tỷ đồng trong năm 2025, trở thành bộ phim Việt có doanh thu cao nhất lịch sử phòng vé trong nước vào thời điểm đó. Điều đáng nói không chỉ nằm ở con số thương mại. Một tác phẩm về chiến tranh cách mạng, từng được mặc định là đề tài “khó bán vé”, lại trở thành hiện tượng xã hội, thu hút đông đảo khán giả trẻ và tạo ra nhiều cuộc trao đổi về lịch sử, sự hy sinh, hòa bình và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.
 |
“Mưa đỏ” cho thấy bảo vệ ký ức lịch sử không nhất thiết bắt đầu bằng một bài phản bác. Có một cách chủ động và bền vững hơn, đó là kể lại lịch sử bằng tác phẩm đủ hay để công chúng tự tìm đến lịch sử. Khi giá trị tư tưởng được chuyển hóa thành giá trị nghệ thuật, chính công chúng trở thành người tiếp nhận, chia sẻ và lan tỏa những giá trị ấy.
Một biểu hiện khác của sức sống văn hóa trong môi trường công nghệ là sự chuyển đổi của các bảo tàng. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam sử dụng sa bàn 3D mapping, màn hình cảm ứng, thuyết minh tự động, dữ liệu đa phương tiện và nhiều hình thức trải nghiệm tương tác. Tính đến tháng 6/2026, bảo tàng đã đón gần 4 triệu lượt khách, trong đó có đông đảo người trẻ.
Điều đó chứng minh rằng bảo tồn không đồng nghĩa với giữ nguyên cách truyền đạt cũ. Khi hiện vật lịch sử được kết nối với công nghệ và cách kể chuyện mới, bảo tàng có thể từ nơi “lưu giữ quá khứ” trở thành một không gian văn hóa sống, nơi lịch sử được trải nghiệm bằng cả tri thức và cảm xúc.
Ngay cả trò chơi điện tử, lĩnh vực từng chủ yếu được nhìn dưới góc độ giải trí và quản lý, cũng đang được đặt trong tư duy mới về công nghiệp văn hóa. Giới chuyên môn đã đề xuất phát triển game khai thác lịch sử, truyền thuyết và bản sắc Việt như một “cây cầu số” nối truyền thống với thế hệ mới.
Ba hiện tượng - điện ảnh lịch sử, bảo tàng công nghệ và game văn hóa - gợi mở cùng một vấn đề: Trong thời đại số, “lá chắn mềm” mạnh nhất không phải là đóng cửa trước sản phẩm bên ngoài mà là tạo được sản phẩm Việt Nam đủ hấp dẫn để công chúng lựa chọn.
 |
Một trong những thay đổi quan trọng nhất trong tư duy bảo vệ nền tảng tư tưởng hiện nay là không thể chỉ phòng thủ. Trong môi trường truyền thông số, phòng thủ đơn thuần rất dễ dẫn tới bị động. Khi một thông tin sai lệch đã lan truyền đến hàng triệu người, việc cải chính luôn phải đối mặt với bất lợi về thời gian và hiệu ứng tâm lý. Do đó, phải chuyển từ “giữ trận địa” sang chủ động xây dựng và mở rộng trận địa.
Nghị quyết số 25-NQ/TW xác định công tác tư tưởng phải “đi trước mở đường”, đồng thời chỉ rõ yêu cầu nâng cao năng lực dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin và tạo đồng thuận.
 |
Đưa quan điểm đó vào lĩnh vực văn hóa có nghĩa là: Không chờ đến khi lịch sử bị xuyên tạc mới viết về lịch sử, không chờ biểu tượng bị bôi nhọ mới bảo vệ biểu tượng, không đợi thanh niên quay lưng với văn hóa truyền thống mới tìm cách đưa văn hóa dân tộc tới giới trẻ.
"Thay vào đó, chúng ta cần phải chủ động sáng tạo những tác phẩm hay về lịch sử, đưa di sản vào môi trường số, tạo những bộ phim, cuốn sách, trò chơi điện tử, sản phẩm âm nhạc và nội dung đa phương tiện đủ hấp dẫn để thế hệ trẻ tự nguyện tìm đến. Một cuốn sách hay, một bộ phim có sức lay động hoặc một tác phẩm nghệ thuật lớn đôi khi có khả năng bảo vệ nền tảng giá trị lâu dài hơn nhiều thông điệp tuyên truyền ngắn hạn" - ông Nguyễn Hùng Sơn, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Hùng Sơn, cần sáng tạo trong cách truyền thông, sử dụng công nghệ số, mạng xã hội (Infographic, video ngắn, podcast) để đưa lý luận của Đảng tiếp cận gần gũi với giới trẻ. Đồng thời, chủ động lan tỏa thông tin tích cực theo phương châm "lấy cái đẹp dẹp cái xấu", chủ động biểu dương các tấm gương người tốt việc tốt, các mô hình kinh tế - xã hội hiệu quả... để củng cố niềm tin của nhân dân. "Đó chính là bản chất sâu xa của việc kết hợp “xây” và “chống”, trong đó “xây” là cơ bản, lâu dài", ông nhấn mạnh.
Nghị quyết 25-NQ/TW đặt yêu cầu phát triển hệ sinh thái nội dung tích cực, nhân văn trên không gian thực và số; hỗ trợ sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học, nghệ thuật và xuất bản phẩm có giá trị; đồng thời nâng cao khả năng dẫn dắt nhận thức xã hội. Điều đó cho thấy công tác tư tưởng trong bối cảnh mới không chỉ được tổ chức theo logic "phát hiện - phản bác", mà chuyển sang logic "Kiến tạo - Lan tỏa - Dẫn dắt". Ở đây, "xây" không phải phần việc bổ trợ cho "chống" mà "xây" chính là cách "chống" có chiều sâu nhất.
Từ góc độ chính sách, cần tiếp tục cụ thể hóa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam theo cách có thể chuyển hóa thành chương trình giáo dục, chính sách văn hóa và sản phẩm sáng tạo. Cần có cơ chế đầu tư có trọng điểm cho các tác phẩm lớn, bởi một nền văn hóa muốn tạo sức mạnh mềm phải có những tác phẩm vượt ra khỏi vòng đời của một chiến dịch tuyên truyền. Cần phát triển công nghiệp văn hóa như một chính sách kinh tế đồng thời là chính sách bảo đảm năng lực tự chủ văn hóa. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa quốc gia với chuẩn kỹ thuật cho phép dữ liệu di sản, lịch sử, ngôn ngữ và nghệ thuật được khai thác phục vụ giáo dục, nghiên cứu và AI. Và cần đặc biệt quan tâm tới giáo dục năng lực thẩm mỹ, lịch sử và kỹ năng thông tin như những cấu phần của sức đề kháng văn hóa xã hội.
 |
Nhìn từ Đại hội XIV, Nghị quyết 35, Nghị quyết 80-NQ/TW và Nghị quyết 25-NQ/TW, có thể thấy nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đang được đặt trong một không gian rộng hơn rất nhiều. Đó không chỉ là đấu tranh với những quan điểm sai trái mà còn là giữ vững hệ giá trị. Đó không chỉ là bảo vệ những thành quả lịch sử mà còn phải sáng tạo những giá trị mới. Đó không chỉ là giữ gìn bản sắc mà phải chuyển hóa bản sắc thành sức mạnh mềm quốc gia.
 |
Trong kỷ nguyên mới, một nền văn hóa mạnh không thể chỉ biết “bảo tồn” mà phải biết sáng tạo, hội nhập và cạnh tranh. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực văn hóa không thể chỉ được hiểu là bảo vệ những giá trị đã có trước các tác động từ bên ngoài mà đó còn là quá trình liên tục làm mới sức sống của những giá trị ấy bằng sáng tạo. Khi đó, văn hóa không còn chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà trở thành một lực lượng trực tiếp bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, niềm tin xã hội và năng lực tự chủ của quốc gia. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của yêu cầu phát huy sức mạnh nội sinh văn hóa trong kỷ nguyên mới.
Bởi vậy, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, có sức sống mạnh mẽ trong không gian số cũng chính là một phương thức căn bản để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Đó là “lá chắn mềm” nhưng có khả năng tạo nên sức mạnh bền vững của một quốc gia.
Phạm Hữu Quang
