Giữa tiết trời thu mát dịu của vùng đất Thạch Xá (huyện Thạch Thất cũ), chúng tôi đi qua không khí xôn xao, nhộn nhịp ở khu chợ Chàng Sơn rồi men theo những con ngõ nhỏ ngoằn ngoèo tìm về xưởng quạt Từ Tâm nằm bình yên nơi cuối ngõ. Chàng Sơn bây giờ đã đổi thay nhiều, nhịp sống thương mại hiện đại len lỏi vào từng ngóc ngách. Nhưng suốt dọc đường đi, chúng tôi vẫn bắt gặp không ít bó nan tre cùng những chiếc quạt xòe tròn được dựng ở một khoảng góc sân hay mái hiên nhà của các hộ gia đình còn giữ nghề.
Vừa bước qua cánh cổng xưởng, xộc vào mũi tôi là một mùi hương hết sức đặc trưng: mùi khét nhẹ của vải lụa vừa qua máy in nhiệt còn nóng hôi hổi xen lẫn vị ngai ngái của những gióng tre ngâm.
Anh Nguyễn Thành Long (2002) - chủ xưởng quạt Từ Tâm bước ra chào đón với nụ cười niềm nở rồi dẫn chúng tôi lên tầng trên ngồi trò chuyện. Căn phòng mở một cánh cửa lớn đón từng làn gió thu mát rười rượi cảm giác thật bình yên và dễ chịu. Từ đây, anh Long bắt đầu trải lòng về hành trình “bỏ phố về làng” đầy gian truân nhưng cũng nhiều sự tự hào của mình.
Khát vọng mở lối cho nghề quạt Chàng Sơn
Tốt nghiệp cử nhân ngành Quản trị Kinh doanh tại Đại học Kinh tế Quốc dân với tương lai rộng mở nơi phố thị, chàng trai Gen Z quyết định không nộp đơn vào các tập đoàn hay công ty lớn mà chọn trở về quê nhà để nối nghiệp gia đình đã gắn bó nhiều đời với nghề làm quạt.
Anh Long chia sẻ, thời điểm đó hiện trạng của nghề quạt Chàng Sơn đang bị mai một dần về cả chất lượng sản phẩm lẫn thị trường tiêu thụ. Cụ thể, những chiếc quạt giấy mỏng bán ở chùa chiền hay cổng trường học chỉ từ 2.000 đến 5.000 đồng/chiếc, dùng một hai lần là rách. Ngay cả quạt vải truyền thống khi xuất xưởng cũng bị ép giá rất mạnh với chi phí 6.000 - 7.000 đồng/ chiếc. Đứng dưới góc độ của một người học Quản trị, anh Long nhanh chóng nhận ra sản phẩm của làng vắng bóng trên thị trường không phải do kỹ thuật yếu kém mà do mẫu mã đã cũ, không tiệm cận được với thị hiếu của giới trẻ cũng như đại đa số người dùng. Chính từ sự trăn trở làm thế nào để nâng cao chất lượng, độ thẩm mỹ cho những chiếc quạt quê nhà cùng ý thức trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn làng nghề truyền thống đã thôi thúc người con làng Chàng Sơn hành động tìm ra lối đi mới.
Thật may mắn khi có sự ủng hộ từ bố - cố Nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng với thâm niên nhiều năm trong nghề, anh Long bắt tay ngay vào công cuộc tìm tòi, học hỏi. Thế nhưng con đường đổi mới ấy không hề dễ dàng, hai bố con anh cùng nhau bôn ba ròng rã từ Bắc chí Nam tìm hiểu đủ mọi máy móc, công nghệ in cho đến các nguyên vật liệu, từng loại vải, loại nan tre phù hợp. “Suốt một năm trời, xưởng hoàn toàn không có doanh thu, không có thị trường. Lúc đó thực sự rất nản, làm kinh doanh mà không thấy đầu ra thì áp lực vô cùng. Hai bố con chỉ biết tự đi mò đường từng chút một vì trước giờ chưa có ai trong làng làm quạt theo hướng này cả” - Anh Long bồi hồi nhớ lại.
Và rồi bước ngoặt đến khi anh nhận được đơn hàng 1.000 chiếc quạt đầu tiên in hình Phú Quốc với đa dạng mẫu mã khác nhau. Từ thành công ban đầu ấy, tệp khách hàng ngày càng được mở rộng từ các cửa hàng lưu niệm, khu du lịch cho đến quà tặng doanh nghiệp và sự kiện văn hóa, giải trí,... Đến nay, hoạt động sản xuất của xưởng cũng dần đi vào quỹ đạo tương đối ổn định. Những chiếc quạt bắt mắt, mang đậm dấu ấn riêng lần lượt hiện diện tại các điểm du lịch, doanh nghiệp lớn hay sự kiện âm nhạc, giải trí với quy mô hoành tráng như Concert Anh trai vượt ngàn chông gai, lễ hội Forestival Ninh Bình…
 |
Các mẫu quạt tại xưởng được thiết kế với nhiều màu sắc, họa tiết, hướng đến thị hiếu của đa dạng tệp khách hàng. Ảnh: Anh Thư |
Cùng với đó, xưởng vẫn vận hành song song cả hai mô hình: một mặt duy trì sản xuất dòng quạt giấy thủ công truyền thống để cung cấp cho các chợ đầu mối lớn, một mặt đẩy mạnh dòng quạt mới đa dạng mẫu mã và xây dựng hệ sinh thái truyền thông trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hướng đến giới trẻ.
Công thức 50-50: Công nghệ dẫn lối, đôi tay giữ hồn
Trò chuyện hồi lâu, anh Long tiếp tục dẫn chúng tôi xuống dưới tầng tham quan một vòng quanh khu vực sản xuất. Đứng giữa khoảng sân nhỏ, tai tôi bắt được hai luồng âm thanh tưởng chừng trái ngược nhưng lại đan cài vào nhau tạo nên một nhịp điệu hết sức đặc trưng của làng nghề trong thời đại mới. Một bên là tiếng dàn máy in nhiệt chạy rầm rập, một bên là tiếng búa gõ tán đinh vào trục quạt từ đôi tay của những nghệ nhân làm quạt truyền thống.
 |
Những người thợ thủ công miệt mài thực hiện các công đoạn làm quạt truyền thống. Ảnh: Anh Thư |
Nếu như trước đây các họa tiết trên quạt chỉ được tạo nên từ phương pháp in lưới truyền thống vừa tốn nhiều công sức vừa kém đa dạng về mẫu mã thì giờ đây công nghệ in kỹ thuật số bằng nhiệt độ cao đã cho phép chuyển trọn vẹn mọi dải màu và chi tiết đồ họa phức tạp từ bản vẽ trên máy tính lên bề mặt vải trắng. Bên cạnh đó, chiếc máy cắt laser cũng giúp sản xuất số lượng lớn nan quạt tinh xảo với nhiều hoạt tiết đục lỗ bắt mắt. Để dễ hình dung, anh Long lấy ra hai chiếc quạt cho chúng tôi so sánh: một chiếc làm bằng khung nan vót tay thủ công 100% và một chiếc sử dụng khung nan do máy cắt. Cầm hai chiếc quạt trên tay, chúng tôi dễ dàng nhận thấy sự khác biệt rõ rệt bởi chiếc quạt cắt bằng máy cho ra độ hoàn thiện vượt trội, sắc nét hơn hẳn so với nan vót thủ công.
 |
Dàn máy móc, công nghệ hiện đại được đưa vào quy trình sản xuất quạt. Ảnh: Anh Thư |
Tuy nhiên, không phải công đoạn nào cũng có thể giao cho máy móc. Theo anh Long, quy trình sản xuất tại xưởng là sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại và kỹ thuật thủ công được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, để đảm bảo độ phẳng mượt, cân đối ở hai mặt, khâu phất quạt (phết hồ và gắn nan quạt) vẫn do các nghệ nhân đảm nhiệm. Sau khi dán xong, thợ gia truyền dùng búa tra đinh sắt cố định cán quạt rồi tỉ mỉ mài nhẵn phần đinh sắt để tay người cầm nắm không bị trầy xước.
 |
| Công đoạn phất quạt đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ từ đôi bàn tay nghệ nhân. Ảnh: Anh Thư |
Không chỉ nằm ở cách làm, nét riêng của quạt Chàng Sơn còn bắt đầu từ khâu lựa chọn và xử lý nguyên liệu. Khi được hỏi về điểm khác biệt so với những nơi sản xuất quạt khác, anh Long chia sẻ: “Những vùng khác khi làm nan quạt thường sử dụng tre tươi, trắng mịn. Còn tre làm quạt Chàng Sơn sau khi chặt hạ phải chẻ đôi, cho vào bao tải rồi ngâm dưới bùn, đầm lầy từ 6 đến 12 tháng nhằm khử bớt lượng đường và enzyme tự nhiên, một trong những tác nhân chính gây ra mối mọt và mốc. Tre vớt lên từ đầm lầy sẽ ngả màu sẫm đặc trưng và mang mùi nồng ngai ngái, vậy nên phải phơi khô và lưu kho cả năm trời cho bay hết mùi rồi mới đem đi vót.”
Chính sự chỉn chu trong từng công đoạn, chi tiết nhỏ ấy đã tạo nên độ bền bỉ và tiếng thơm truyền đời cho chiếc quạt Chàng Sơn. Công nghệ có thể giúp giải phóng sức lao động ở một số khâu, nhưng để chiếc quạt được hoàn thiện nhất thì kinh nghiệm của người làm nghề vẫn giữ vai trò vô cùng quan trọng.
 |
Công đoạn phất quạt đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ từ đôi bàn tay nghệ nhân. Ảnh: Anh Thư |
Trời về trưa, cái nắng thu hanh hao rọi thẳng vào khoảng sân nơi những thùng quạt thành phẩm được đóng gọn gàng, nằm chờ sẵn để theo chân các chuyến xe tỏa đi khắp mọi miền. Lặng nhìn ngắm nhịp sản xuất rộn rã nơi xưởng quạt, chúng tôi càng hiểu rõ hơn lý do vì sao một chàng cử nhân Gen Z lại lựa chọn gạt bỏ những cơ hội lớn ở phố thị để trở về gắn bó với từng thanh nan, nếp lụa. Hành trình "tái định vị" chiếc quạt Chàng Sơn giờ đây không chỉ dừng lại ở bài toán kinh doanh hay công nghệ, mà là cách thế hệ trẻ bắc nhịp cầu nối ký ức xưa cũ với hơi thở đời sống hiện đại. “Làng nghề truyền thống Việt Nam vốn có sẵn một kho tàng tư liệu văn hóa vô giá. Mỗi sản phẩm đều chứa đựng mồ hôi, tâm huyết hàng trăm năm của thế hệ cha ông đi trước. Người trẻ chúng mình đâu cần phải tạo ra điều gì quá xa vời, mà chỉ cần là người kết nối, kể lại những câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của thế hệ mình thôi” - anh Long bộc bạch.
Câu chuyện ở xưởng quạt Từ Tâm hôm nay đã cho thấy dẫu con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với những người trẻ dám nghĩ, dám làm như anh Long, nghề làm quạt Chàng Sơn nói riêng và nghề thủ công truyền thống nói chung sẽ luôn có cơ hội vươn mình trong nhịp sống đương đại, vừa gìn giữ giá trị xưa, vừa tạo nên sức sống mới, bền bỉ hơn.
