Giữa “cơn bão” của tin giả, công tác tư tưởng trên mặt trận văn hóa, truyền thông đang đối mặt với những phép thử chưa từng có.
___________________
Nếu chiến tranh thông tin chủ yếu nhằm chi phối những gì con người biết thì chiến tranh nhận thức hướng sâu hơn tới việc tác động vào cách con người hiểu, cảm nhận, đánh giá và lựa chọn. Trong môi trường mạng xã hội với sự phát triển mạnh mẽ của AI tạo sinh và thuật toán đề xuất, lịch sử, biểu tượng, văn hóa, nghệ thuật ngày càng trở thành những “điểm chạm” để tác động tới nhận thức xã hội. Nhận diện đúng sự chuyển dịch này là điều kiện quan trọng để bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.
 |
Sự phát triển của Internet từng khiến thế giới nói nhiều về “chiến tranh thông tin” nhưng trong những năm gần đây, khái niệm “chiến tranh nhận thức” ngày càng được quan tâm. Khác biệt căn bản của hai khái niệm này nằm ở mục tiêu. Thông tin sai lệch hướng vào câu hỏi: Công chúng sẽ tin điều gì? Chiến tranh nhận thức đi xa hơn khi hướng vào câu hỏi: Công chúng sẽ nghĩ như thế nào, đánh giá ra sao và cuối cùng lựa chọn hành động nào?
Theo logic này, mục tiêu hiệu quả nhất nhiều khi không phải khiến một người tin hoàn toàn vào một câu chuyện giả. Chỉ cần làm họ liên tục nghi ngờ tất cả các nguồn thông tin, mất khả năng xác định đâu là đáng tin cậy, họ đã trở nên dễ bị thao túng hơn.
 |
Đó là một hình thức “gây nhiễu nhận thức”, "thao túng nhận thức". Khi mọi thứ đều bị đặt vào trạng thái tương đối, công chúng có thể xuất hiện tâm lý như “chẳng có sự thật nào cả”, “ai cũng nói theo lợi ích của mình”, “không thể tin bất kỳ điều gì”. Từ hoài nghi thông tin có thể dẫn tới hoài nghi thể chế, hoài nghi lịch sử và cuối cùng là khủng hoảng niềm tin.
Đó là lý do Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Đảng không chỉ nói đến xử lý thông tin sai lệch mà đặt mục tiêu cao hơn, đó là "chuyển trọng tâm từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân, tạo đồng thuận xã hội, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước". Một trong những điểm cốt lõi của Nghị quyết số 25-NQ/TW chính là bước chuyển trọng tâm mang tính bước ngoặt: Chuyển từ tư duy “quản lý thông tin” sang tư duy “dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân”. Đây cũng là điều mà cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng nhiều lần lưu ý: Làm công tác tư tưởng là tác động vào con người, vào nhận thức, tâm tư, tình cảm – vốn là việc vô cùng trừu tượng, tinh tế và khó khăn. Nói đúng hơn, tư tưởng là một công việc rất khó, vì nó tác động vào niềm tin. Do đó, Nghị quyết số 25-NQ/TW đặt con người là trung tâm, lấy niềm tin của người dân làm thước đo cao nhất cho hiệu quả của công tác tư tưởng.
 |
 |
Lịch sử là ký ức của một dân tộc. Phá vỡ ký ức chung vì thế có thể trở thành một phương thức làm suy yếu sự gắn kết cộng đồng. Những cách xuyên tạc ngày nay thường không thô sơ theo kiểu phủ nhận toàn bộ một sự kiện đã được chứng minh. Phương thức tinh vi hơn là sử dụng “nửa sự thật”.
Một chi tiết có thật được tách khỏi bối cảnh. Một sai lầm cục bộ được tuyệt đối hóa. Một tài liệu chưa được kiểm chứng được đặt ngang hàng với nguồn sử liệu chính thống. Sau đó, tất cả được đóng gói trong những tiêu đề kích thích tò mò, kiểu như “sự thật chưa từng công bố”, “góc khuất lịch sử”, “những điều sách giáo khoa không nói”.
 |
Cách làm này đặc biệt phù hợp với cơ chế lan truyền trên mạng xã hội. Người sử dụng không cần đọc một cuốn sách lịch sử, họ có thể tiếp nhận lịch sử qua một đoạn video 30 giây, một bức ảnh, một đoạn trích hoặc một bình luận. Khi hàng trăm mẩu thông tin tương tự lặp đi lặp lại, chúng có thể dần hình thành một “cảm giác” về lịch sử, dù cảm giác ấy không dựa trên nghiên cứu khoa học.
Nguy hiểm hơn là một quá trình có thể diễn ra theo chuỗi: Xuyên tạc sự kiện - Tầm thường hóa chiến thắng - Hạ thấp người làm nên chiến thắng - Nghi ngờ mục tiêu của cuộc đấu tranh - Phủ nhận ý nghĩa lịch sử.
Nghị quyết số 25-NQ/TW yêu cầu nhận diện sớm và phản bác kịp thời bằng luận cứ khoa học đối với quan điểm sai trái thù địch. Hệ thống luận cứ khoa học và cơ sở dữ liệu luận cứ dùng chung phục vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch được bổ sung, hoàn thiện và sử dụng hiệu quả. Có thể thấy, bảo vệ lịch sử không đồng nghĩa né tránh tranh luận. Một nền sử học có sức sống phải khuyến khích nghiên cứu mới, phát hiện tư liệu mới và tranh luận học thuật. Nhưng tranh luận khoa học hoàn toàn khác với cố tình lựa chọn tư liệu theo định kiến có sẵn, cắt khỏi bối cảnh hoặc sử dụng thông tin chưa kiểm chứng để tạo kết luận giả, tin giả (fake news).
 |
Một biểu tượng chính trị, lịch sử hay văn hóa tồn tại không chỉ nhờ nhận thức lý trí mà còn nhờ cảm xúc cộng đồng. Do đó, muốn làm suy yếu biểu tượng, không nhất thiết phải trực tiếp phủ nhận. Thay vào đó, các thế lực thù địch có thể sử dụng phương thức nhẹ hơn nhưng lâu dài hơn: Tầm thường hóa.
Một nhân vật lịch sử có thể liên tục được đưa vào những meme giễu nhại. Một địa danh thiêng liêng bị biến thành đạo cụ gây cười. Một câu nói bị tách khỏi bối cảnh và sử dụng như trò đùa. Từng sản phẩm riêng lẻ có thể không tạo tác động đáng kể nhưng sự lặp lại thường xuyên có khả năng làm thay đổi cảm xúc xã hội. Trong tâm lý học truyền thông, sự quen thuộc làm giảm phản ứng cảm xúc ban đầu. Khi một biểu tượng liên tục được đặt vào ngữ cảnh đùa cợt, mức độ trang trọng gắn với biểu tượng đó có thể dần suy giảm.
Đây là lý do bảo vệ nền tảng tư tưởng ngày nay không thể chỉ theo dõi những bài viết chính trị dài. Meme, video ngắn, game, âm nhạc, điện ảnh và văn hóa đại chúng đều có khả năng tham gia vào quá trình định hình nhận thức.
 |
Bên cạnh đó, có một thay đổi sâu sắc khác thường ít được nhìn thấy: Quyền lực biên tập đang chuyển dần sang thuật toán. Trong báo chí truyền thống, biên tập viên quyết định bài nào lên trang nhất. Trên mạng xã hội, thuật toán quyết định hàng tỷ lần mỗi ngày nội dung nào xuất hiện trước mắt người dùng. Các hệ thống đề xuất thường tối ưu hóa cho mức độ tương tác. Vì vậy, nội dung gây sốc, kích thích giận dữ, sợ hãi hoặc tranh cãi thường có lợi thế lan truyền. Một thông tin bình tĩnh, chính xác nhưng ít cảm xúc có thể thất thế trước một video sai lệch nhưng hấp dẫn.
Điều đó cho thấy cuộc cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa nội dung đúng và nội dung sai, mà còn giữa những phương thức phân phối nội dung. Bởi vậy, Nghị quyết số 25-NQ/TW yêu cầu các cơ quan báo chí, xuất bản đổi mới quản trị theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, “đủ năng lực dẫn dắt, đủ sức cạnh tranh trên không gian số”. Trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số" tháng 6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: "Báo chí cần tiếp cận được nơi công chúng hiện diện qua mọi nền tảng, nhưng không thể để lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài. Nếu chỉ chạy theo lượt xem và cơ chế đề xuất, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối, mất bản sắc và chịu rủi ro khi thuật toán thay đổi. Làm chủ không gian số nghĩa là biết khai thác các nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy riêng".
 |
Nếu mạng xã hội làm tăng tốc độ lan truyền, AI tạo sinh có thể làm tăng quy mô sản xuất thông tin giả. Deepfake có thể làm giả hình ảnh, giọng nói và video. AI có thể tạo hàng nghìn biến thể của cùng một thông điệp, thay đổi cách diễn đạt phù hợp với từng nhóm công chúng. Các mạng tài khoản tự động có thể lặp lại thông điệp với tần suất lớn để tạo cảm giác một quan điểm đang được đông đảo xã hội ủng hộ.
Một chiến dịch tác động nhận thức trước đây đòi hỏi nhiều nhân lực thì nay có thể được tự động hóa.
 |
Thực tế tại Việt Nam cho thấy deepfake đã được sử dụng. Tại tọa đàm “Vui Tết an toàn - không lo Deepfake” diễn ra đầu năm 2026, các chuyên gia đều cảnh báo rằng hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính.
Theo ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, báo cáo nghiên cứu, khảo sát an ninh mạng năm 2025 khu vực người dùng cá nhân do Hiệp hội thực hiện cho thấy, số nạn nhân của lừa đảo trực tuyến trong năm 2025 đã giảm rõ rệt so với năm 2024. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh nỗ lực chung của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức xã hội nghề nghiệp và báo chí trong việc nâng cao nhận thức cộng đồng. Nhưng điều đáng lưu ý là các hình thức lừa đảo không mất đi, mà đang chuyển sang những phương thức tinh vi hơn, trong đó nổi bật là việc lợi dụng công nghệ deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói và danh tính, gây khó khăn cho người dùng trong việc nhận diện thật - giả.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, tốc độ và hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) khiến mọi người thiếu kiểm soát cảm xúc, thiếu cân nhắc rủi ro. Tâm lý đám đông, thiếu tư duy phản biện, thiếu tư duy tài chính số, ưu tiên tốc độ hơn kiểm chứng và nhu cầu được công nhận, được chú ý… là những nguyên nhân khiến mọi người dễ sa vào bẫy của các chiêu trò lừa đảo.
 |
Nghiêm trọng hơn, vấn đề lừa đảo không chỉ dừng ở tội phạm kinh tế. Các cơ quan nghiên cứu thuộc lực lượng Công an đã cảnh báo việc sử dụng AI, deepfake và mạng xã hội để tạo nội dung xuyên tạc sự kiện lịch sử, giả mạo hình ảnh, giọng nói của nhân vật lịch sử hoặc người có ảnh hưởng; đồng thời hình thành những mạng tài khoản, hội nhóm và kênh truyền thông liên kết nhằm khuếch đại thông tin sai lệch. Xã hội xuất hiện một hiện tượng truyền thông đặc biệt nguy hiểm: Tạo cảm giác về một “dư luận số đông” không có thật.
Nếu hàng nghìn tài khoản cùng đăng một luận điểm, cùng bình luận theo một chiều và cùng chia sẻ một nội dung trong thời gian ngắn, người dùng bình thường rất dễ hình thành cảm giác đó là quan điểm phổ biến trong xã hội. AI và tài khoản tự động khiến việc tạo ra hiệu ứng này ngày càng rẻ và dễ thực hiện.
Thực tiễn pháp lý của Việt Nam cũng đã phải chuyển động theo tốc độ công nghệ. Luật An ninh mạng năm 2025 bổ sung, cụ thể hóa hành vi nghiêm cấm sử dụng AI hoặc công nghệ mới để giả mạo trái pháp luật video, hình ảnh, giọng nói của người khác. Trong năm 2026, Bộ Công an tiếp tục xây dựng chế tài đối với hành vi khởi tạo và phát tán sản phẩm deepfake sai sự thật cũng như trách nhiệm của nền tảng khi không kiểm soát, gỡ bỏ nội dung vi phạm theo yêu cầu.
Những thay đổi ấy cho thấy ranh giới giữa an ninh mạng, an ninh thông tin và an ninh tư tưởng ngày càng trở nên khó tách biệt. Khi một hình ảnh có thể giả, một giọng nói có thể giả, một đoạn phim có thể giả, thì năng lực kiểm chứng sự thật trở thành một thành tố của an ninh xã hội. Cuộc đấu tranh chống thông tin xấu độc vì thế không thể chỉ dựa vào trực giác của người tiếp nhận mà phải có công cụ công nghệ, dữ liệu và hệ thống xác thực đủ mạnh.
Đó cũng là lý do Nghị quyết số 25-NQ/TW đặt ra nhiệm vụ sử dụng chính AI và dữ liệu lớn cho hoạt động phân tích, dự báo, phát hiện, xác minh và xử lý nội dung vi phạm. Công nghệ không chỉ tạo ra thách thức mà công nghệ cũng phải trở thành một phần của giải pháp.
 |
Xuyên tạc lịch sử, giải thiêng biểu tượng, tin giả, deepfake hay thao túng thuật toán suy cho cùng đều hướng tới một mục tiêu chung: Ảnh hưởng đến niềm tin. Niềm tin cần rất nhiều năm cống hiến thực tế để bồi đắp nhưng chỉ cần một khoảng trống thông tin hay một tin giả bóp méo tinh vi là có thể bị tổn thương sâu sắc.
 |
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết: "Dễ vạn lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong". Tư tưởng không phải là điều áp đặt, mà là việc giành lấy lòng tin của dân: "Có dân là có tất cả". Đảng chỉ mạnh khi dân tin Đảng, và nếu để mất niềm tin của nhân dân, đó sẽ là nguy cơ lớn nhất đối với một Đảng cầm quyền. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng không thể chỉ được đo bằng số lượng bài phản bác hoặc số nội dung vi phạm bị xử lý. Thước đo sâu xa hơn là niềm tin của Nhân dân được củng cố vững chắc, đồng thuận xã hội được tạo lập thực chất.
Điều đó cũng được chỉ rõ tại Nghị quyết số 25-NQ/TW: "Công tác tư tưởng trở thành năng lực nội sinh của Đảng và của cả dân tộc, chủ động định hình nhận thức xã hội, vững vàng trước mọi biến động của môi trường thông tin... Hệ giá trị Việt Nam và bản sắc văn hoá dân tộc trở thành sức mạnh mềm quốc gia, tương xứng vị thế nước phát triển, có thu nhập cao; chủ quyền quốc gia trên lĩnh vực tư tưởng, văn hoá được giữ vững trong môi trường thông tin toàn cầu".
Bích Ngọc - Trung Hoàng
