“Những lớp phù sa” kể câu chuyện văn hóa Bắc Bộ bằng ngôn ngữ đương đại

Tối 2/9, tại Nhà hát Thực hành Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, chương trình nghệ thuật đương đại “Những lớp phù sa” chính thức công diễn. Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội và Công ty TNHH Sáng tạo nghệ thuật CNA phối hợp sản xuất, tác phẩm lựa chọn dòng sông Hồng và những lớp phù sa làm hình tượng xuyên suốt để kể câu chuyện về văn hóa Bắc Bộ.

Thay vì phục dựng một không gian Bắc Bộ xưa cũ, chương trình đặt các chất liệu truyền thống trong cuộc đối thoại với nghệ thuật đương đại, qua đó mang đến một cách tiếp cận mới đối với những giá trị văn hóa vốn quen thuộc.

Ý tưởng của “Những lớp phù sa” bắt đầu từ một hình ảnh giản dị: một giọt nước rời khỏi mây, theo dòng sông Hồng đi qua đất, làng và con người.

Trong hành trình ấy, giọt nước vừa là nhân vật, vừa đóng vai trò người dẫn chuyện. Từ một hành trình của tự nhiên, tác phẩm mở ra hành trình của văn hóa qua 5 hồi: Giọt nước – Làng – Chợ – Yêu – Hội.

Phù sa vốn được tạo nên từ những vật chất nhỏ bé được dòng sông mang theo và bồi đắp qua thời gian. Từ những lớp phù sa, đất đai trở nên màu mỡ, sự sống bén rễ và cộng đồng cư dân hình thành. Tác phẩm sử dụng quy luật ấy như một ẩn dụ cho sự hình thành và tiếp nối của văn hóa.

Lịch sử, ký ức, phong tục, tín ngưỡng và nghệ thuật cũng được bồi đắp qua thời gian, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Vì vậy, không gian văn hóa Bắc Bộ trong tác phẩm không bắt đầu từ những biểu tượng lớn lao mà từ những hình ảnh gần gũi như làng quê, bến nước, cây đa, con đò, phiên chợ, làng nghề và những cuộc hẹn hò lứa đôi.

Đặc biệt, các làng nghề truyền thống trở thành một trong những nguồn chất liệu quan trọng của chương trình. Từ gốm, lụa, mây tre đan, sơn mài đến nhiều nghề thủ công khác, mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa câu chuyện về vùng đất, kỹ nghệ và con người.

“Những lớp phù sa” sử dụng múa dân gian đương đại làm ngôn ngữ biểu đạt chính, kết hợp với hát ru, hát xẩm, hát văn và âm nhạc truyền thống. Câu chuyện không chỉ được kể bằng chuyển động của nghệ sĩ mà còn được dẫn dắt bởi âm nhạc, ánh sáng, hình ảnh và công nghệ. Hệ thống âm thanh vòm mở rộng không gian cảm nhận, từ tiếng thiên nhiên, tiếng mái chèo đến nhịp trống hội và những làn điệu dân gian.

Cách tiếp cận đa phương tiện được kỳ vọng giúp khán giả cảm nhận câu chuyện bằng cả thị giác và thính giác, đồng thời giảm bớt rào cản ngôn ngữ đối với du khách quốc tế. Theo ê-kíp sáng tạo, mục tiêu của tác phẩm không phải tái hiện nguyên trạng một Bắc Bộ trong quá khứ, mà đặt những chất liệu quen thuộc vào một không gian biểu đạt mới. Qua đó, truyền thống được nhìn lại bằng ngôn ngữ của sân khấu đương đại nhưng vẫn giữ những đặc trưng văn hóa làm nên bản sắc của vùng đất.

Với ý tưởng gốc của NSƯT Cao Ngọc Ánh, chương trình quy tụ ê-kíp sáng tạo hoạt động ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật. NSND Trần Ly Ly đảm nhiệm kịch bản và tổng đạo diễn; nhạc sĩ Đặng Tiến Đạt (Đạt Kìm) giữ vai trò đạo diễn âm nhạc. NSƯT Cao Ngọc Ánh là chỉ đạo nghệ thuật, trong khi phần thiết kế sân khấu do Phùng Nam Thắng đảm nhiệm.

NSND Trần Ly Ly là một trong những gương mặt nổi bật của nghệ thuật múa đương đại Việt Nam, từng đảm nhận nhiều vai trò như nghệ sĩ múa, biên đạo, giảng viên và quản lý nghệ thuật. Bà cũng là tổng đạo diễn Lễ khai mạc và bế mạc SEA Games 31. Trong “Những lớp phù sa”, thế mạnh của NSND Trần Ly Ly trong việc chuyển hóa chất liệu dân gian và di sản văn hóa thành ngôn ngữ sân khấu đương đại tiếp tục được phát huy.

Ở phần âm nhạc, Đạt Kìm là nghệ sĩ gắn bó với âm nhạc dân tộc và từng tham gia, đảm nhiệm vai trò giám đốc âm nhạc tại nhiều chương trình, festival như Festival Bạc Liêu - 100 năm Dạ cổ hoài lang, Festival Cà phê Buôn Ma Thuột, Festival Hoa Đà Lạt, Festival Hang động Quảng Bình, Festival Trầm hương Nha Trang…

Sự kết hợp giữa tư duy sân khấu đương đại và chất liệu âm nhạc dân tộc tạo nên một không gian trình diễn trong đó truyền thống không đứng yên mà được phát triển bằng các phương thức biểu đạt mới.

Chương trình còn có sự tham gia của TS Vũ Tiến Dũng, TS - nghệ nhân hầu đồng Nguyễn Đức Hiền cùng các nghệ sĩ, biên đạo và chuyên gia trong lĩnh vực sân khấu, nghệ thuật thị giác, kỹ xảo, âm thanh và trang phục.

“Những lớp phù sa” không chỉ được định hướng như một chương trình biểu diễn đơn lẻ mà còn hướng tới việc trở thành một dự án nghệ thuật có đời sống lâu dài.

Theo kế hoạch, sau đêm công diễn đầu tiên, chương trình dự kiến được duy trì định kỳ vào cuối tuần tại Nhà hát Thực hành Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội. Đây cũng là định hướng của nhà trường trong việc mở rộng không gian thực hành nghệ thuật, từ một địa điểm phục vụ đào tạo trở thành nơi sáng tạo, biểu diễn và kết nối nghệ thuật với công chúng.

Việc duy trì chương trình được kỳ vọng góp phần hình thành một sản phẩm nghệ thuật gắn với văn hóa, làng nghề, di sản và du lịch văn hóa – những lĩnh vực đang được chú trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Với khán giả trong nước, chương trình mang đến một góc nhìn mới đối với những chất liệu vốn quen thuộc của văn hóa Bắc Bộ. Với du khách quốc tế, hình ảnh sông Hồng, làng nghề, âm nhạc dân gian và nghệ thuật thị giác được kết nối thành một câu chuyện có thể cảm nhận mà không phụ thuộc quá nhiều vào ngôn ngữ.

Việc lựa chọn ngày 2/9 Quốc khánh Việt Nam cho đêm công diễn đầu tiên cũng tạo thêm một lớp ý nghĩa cho tác phẩm. Từ một giọt nước nhỏ bé, dòng sông được hình thành. Từ những hạt phù sa, đất đai trở nên màu mỡ. Và từ những lớp ký ức được trao truyền, văn hóa tiếp tục được gìn giữ, sáng tạo và nối dài qua các thế hệ.