Nghệ thuật luôn bình đẳng, sự khác biệt về thể chất hay giác quan không nhất thiết quyết định khả năng sáng tạo và giá trị của một màn trình diễn. Nhưng thực tế vẫn luôn tồn tại những rào cản vô hình và hữu hình, ngăn cản người khuyết tật đứng trên sân khấu.
 |
Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được chú trọng, nghệ thuật biểu diễn không chỉ là hoạt động thưởng thức mà còn mở ra không gian sáng tạo, kết nối cộng đồng. Tuy nhiên, khi nhìn vào sự phát triển ấy, câu hỏi cấp thiết cần đặt ra là người khuyết tật đang có vị trí như thế nào trong những không gian sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật?
Theo ông Hoàng Tùng giảng viên Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, trong nghệ thuật sân khấu, điều quan trọng nằm ở ngôn ngữ hình thể và cảm xúc. Việc một người có hay không có khuyết tật không quyết định khả năng biểu đạt nghệ thuật và khả năng tham gia biểu diễn. Bởi nghệ thuật vốn dĩ thuộc về tất cả mọi người.
 |
Tinh thần ấy được thể hiện qua những sân khấu nơi các nghệ sĩ có những trải nghiệm và khả năng khác nhau cùng đồng hành. Trong khuôn khổ chương trình “Đồng Cam Cộng Hưởng”, vở diễn Giấc mộng đêm hè có sự tham gia của những nghệ sĩ có và không có khuyết tật đã chứng minh sân khấu là nơi mọi người cũng hòa nhịp cảm xúc và không có rào cản.
Không chỉ tham gia biểu diễn, người khuyết tật giờ đây còn có thể trực tiếp sáng tạo, đưa trải nghiệm sống và cách cảm nhận thế giới của mình vào tác phẩm. Tại dự án Lắng nghe điểm chạm, các nghệ sĩ Điếc và nghệ sĩ nghe được cùng thực hành, trao đổi và sáng tạo thông qua chuyển động cơ thể.
Chị Anna, thành viên khiếm thính của dự án, chia sẻ: “Khi tham gia vào dự án, mình mới có cơ hội biết đến múa đương đại và chuyển động. Hơn thế nữa, chúng mình có thể tự sáng tạo ra những điệu múa, tạo ra những sân khấu của riêng mình”. Từ việc tiếp cận một loại hình nghệ thuật mới đến tự mình tạo nên tác phẩm, các nghệ sĩ không chỉ tìm thấy phương thức biểu đạt riêng mà còn khẳng định vai trò chủ động trong quá trình sáng tạo.
 |
Từ những không gian biểu diễn trong nước, các nghệ sĩ khuyết tật Việt Nam cũng đang từng bước mở rộng cơ hội giao lưu với cộng đồng nghệ thuật quốc tế. Việc Lắng Nghe Điểm Chạm tham gia sự kiện “Welcome Reception Asia Inclusive Dance Network” trong khuôn khổ KIADA 2026 tại Hàn Quốc tạo điều kiện để các nghệ sĩ gặp gỡ, chia sẻ thực hành sáng tạo và giới thiệu những cách biểu đạt nghệ thuật của mình.
Những trải nghiệm này khẳng định người khuyết tật không chỉ có thể tiếp cận nghệ thuật mà còn trực tiếp tạo ra tác phẩm và đóng góp góc nhìn riêng. Tuy nhiên, năng lực sáng tạo ấy chưa đồng nghĩa với việc họ có cơ hội hiện diện bình đẳng trong đời sống nghệ thuật chuyên nghiệp. Từ cơ hội được đào tạo, không gian thực hành đến khả năng đưa tác phẩm đến với công chúng, người khuyết tật vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản, khiến hành trình theo đuổi nghệ thuật khó trở thành một con đường lâu dài và bền vững.
 |
Người khuyết tật ngày càng khẳng định năng lực trên nhiều sân khấu, nhiều loại hình nghệ thuật. Tuy nhiên, trên hành trình hòa nhập vào đời sống nghệ thuật, vẫn còn những rào cản khó vượt qua. Bà Võ Thị Hoàng Yến, nhà sáng lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Năng lực Người khuyết tật nhận định: “Rào cản lớn nhất của người khuyết tật chính là định kiến”. Dù xã hội có phát triển, nhưng định kiến vẫn sẽ là lằn ranh khó xoá bỏ.
Từ những rào cản vô hình ấy, hàng loạt khó khăn hữu hình tiếp tục xuất hiện ngay tại các không gian nghệ thuật. Với nhiều người khuyết tật, trở ngại đôi khi không nằm ở bản thân loại hình nghệ thuật, mà bắt đầu từ việc làm thế nào để tiếp cận địa điểm biểu diễn. Bà Võ Thị Hoàng Yến từng chia sẻ về những lần phải gọi hỏi trước liệu địa điểm tổ chức có thể tiếp nhận người sử dụng xe lăn hay không. Một nhu cầu tưởng chừng đơn giản lại cho thấy việc thưởng thức nghệ thuật vẫn có thể bắt đầu bằng những câu hỏi về điều kiện tiếp cận.
Có thể thấy, tại một số quốc gia, việc bảo đảm quyền tiếp cận nghệ thuật cho người khuyết tật đã được cụ thể hóa bằng những giải pháp thiết thực. Tại Anh, Theatre Royal và Royal Concert Hall ở Nottingham bố trí lối vào không bậc, thang máy, khu vực dành cho người sử dụng xe lăn và nhà vệ sinh chuyên biệt, đồng thời cung cấp thông tin để khán giả chủ động lựa chọn phương án phù hợp. Những điều chỉnh từ cơ sở vật chất đến dịch vụ cho thấy sự quan tâm đến người khuyết tật cần được thể hiện ngay trong cách các thiết chế nghệ thuật vận hành.
 |
Bên cạnh khả năng tiếp cận về mặt vật lý, giao tiếp cũng là một vấn đề cần được quan tâm. Theo chia sẻ của các nghệ sĩ tại dự án Lắng Nghe Điểm Chạm, ngôn ngữ ký hiệu hiện chưa có những ký hiệu thống nhất cho các khái niệm nghệ thuật như “chuyển động” hay “múa đương đại”. Điều này gây khó khăn trong quá trình trao đổi, tiếp nhận kiến thức và cùng xây dựng ngôn ngữ sáng tạo.
Cơ hội được đào tạo và khả năng đào tạo nguồn nhân lực giảng dạy người khuyết tật cũng là một điểm nghẽn lớn. Nghệ thuật biểu diễn đòi hỏi quá trình học tập, rèn luyện và tích lũy kỹ năng lâu dài. Tuy nhiên, theo thực tế được phản ánh từ những người làm nghệ thuật bao hàm, cơ hội tiếp cận các chương trình đào tạo phù hợp vẫn còn hạn chế. Các cơ sở đào tạo chưa có nhiều điều kiện và cơ chế hỗ trợ dành cho người khuyết tật, trong khi đội ngũ giảng dạy cũng chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và phương pháp chuyên biệt.
Giảng viên Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội Hoàng Tùng, người tham gia hướng dẫn các nghệ sĩ khuyết tật trong vở diễn Giấc mộng đêm hè, cho biết hiện vẫn thiếu tài liệu, phương pháp và chương trình đào tạo chuyên biệt. Điều này khiến ngay cả người hướng dẫn cũng gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức, tổ chức luyện tập và hỗ trợ từng cá nhân. Thực tế ấy cho thấy nhiệt huyết của nghệ sĩ và giảng viên là cần thiết, nhưng chưa đủ để thay thế một hệ thống đào tạo bài bản, có khả năng duy trì và phát triển lâu dài.
 |
Trước hết, chính những người có khuyết tật cần phải là những nghệ sĩ thực thụ. Anh Phương, đồng sáng lập dự án Lắng Nghe Điểm Chạm, chia sẻ: “Chúng tôi cũng không muốn nhắc nhiều về những khó khăn, chúng tôi coi đó là động lực để cố gắng hết sức, làm những điều tốt nhất đến khi không thể làm được nữa”. Thay vì chỉ tập trung vào những trở ngại, các nghệ sĩ lựa chọn tiếp tục thực hành, sáng tạo và tìm kiếm những cơ hội mới.
Theo anh Phương, dự án cũng đang thử nghiệm với những loại hình nghệ thuật mới, trong đó có ảo thuật, nhằm mở rộng khả năng biểu đạt và khám phá những hướng sáng tạo khác nhau. Chính tinh thần chủ động tìm tòi ấy đang góp phần mở rộng không gian nghệ thuật cho người khuyết tật, từng bước đưa mong muốn về bình đẳng đến gần hơn với thực tế.
 |
Theo nghà nghiên cứu và nghệ sĩ thực hành nghệ thuật bao hàm Alice Fox, xây dựng hệ sinh thái nghệ thuật hòa nhập cần đi cùng sự đầu tư về nguồn lực. Kinh phí cần được phân bổ cho hoạt động cố vấn, đào tạo nghệ sĩ và phát triển tác phẩm, đồng thời mở rộng mạng lưới khán giả ra ngoài các đô thị lớn để nghệ thuật hòa nhập tiếp cận nhiều cộng đồng hơn. Các chương trình cũng cần quan tâm đến người khuyết tật về nhận thức, như người tự kỷ và người mắc hội chứng Down, tạo điều kiện để họ bày tỏ tiếng nói và mong muốn của mình.
Alice Fox cũng nhấn mạnh sức mạnh của chính các tác phẩm nghệ thuật trong việc thúc đẩy sự công nhận của xã hội. Thay vì chỉ kêu gọi mở rộng cơ hội tiếp cận, những tác phẩm có chất lượng và màn trình diễn thuyết phục có thể giúp công chúng trực tiếp nhận ra năng lực sáng tạo của nghệ sĩ khuyết tật. Họ không chỉ là những người cần được hỗ trợ, mà còn là chủ thể sáng tạo có khả năng đóng góp và làm phong phú đời sống nghệ thuật. Bên cạnh đó, các tổ chức của người khuyết tật cần phát huy vai trò kết nối cộng đồng với đơn vị tổ chức nghệ thuật và cơ quan hoạch định chính sách.
Để tiến tới mục tiêu ấy, giáo dục cần góp phần hình thành sự tôn trọng khác biệt từ sớm. Sự thay đổi ấy cần bắt đầu từ giáo dục, ngay ở lứa tuổi học đường. Việc giúp trẻ em hiểu và tôn trọng sự khác biệt, nhìn nhận người khuyết tật qua năng lực thay vì những giới hạn sẽ góp phần ngăn định kiến hình thành từ sớm, tạo nền tảng cho một môi trường nghệ thuật hòa nhập trong tương lai.
 |
Các cơ sở đào tạo nghệ thuật cần nghiên cứu phương pháp giảng dạy phù hợp, đơn vị tổ chức biểu diễn cần chú ý đến khả năng tiếp cận của địa điểm, thông tin và phương thức giao tiếp; trong khi các chương trình nghệ thuật hòa nhập cần có thêm cơ hội kết nối với trường đại học, cơ sở đào tạo và đơn vị biểu diễn để mở rộng không gian thực hành.
Bên cạnh đó, các tổ chức của người khuyết tật cần chủ động kết nối cộng đồng với các đơn vị tổ chức nghệ thuật, cơ sở đào tạo và cơ quan hoạch định chính sách. Đồng thời thúc đẩy các chương trình hợp tác, mở rộng cơ hội học tập, thực hành và biểu diễn cho người khuyết tật. Các tổ chức cũng cần tích cực đề xuất những giải pháp hỗ trợ phù hợp, góp phần xây dựng môi trường nghệ thuật hòa nhập và tạo điều kiện để người khuyết tật phát huy năng lực sáng tạo.
Mở cánh cửa sân khấu là bước khởi đầu. Để cánh cửa ấy không khép lại sau mỗi chương trình, người khuyết tật cần được trao cơ hội học hỏi, sáng tạo và phát triển lâu dài. Một đời sống nghệ thuật thực sự hòa nhập không chỉ cho phép họ hiện diện dưới ánh đèn, mà còn bảo đảm rằng họ có thể chủ động tạo ra giá trị và được công nhận như những chủ thể bình đẳng của văn hóa.
Nội dung & thiết kế: Hà Giang
