 |
 |
Theo sử sách ghi lại, làng nghề lược sừng được ra đời vào khoảng những năm 1558 thời vua Lê Anh Tông bởi tổ nghề họ Trần. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, cho đến nay làng Thuỵ Ứng vẫn giữ gìn vẹn nguyên những giá trị truyền thống mà cha ông để lại.
Theo thời gian, Làng Thuỵ Ứng ngày càng phát triển, hiện đã có trên 400 nhân khẩu, với số lượng người làm nghề rất đông, với gần 90% hộ dân theo nghề. Không chỉ làm lược sừng truyền thống, người dân còn phát triển thêm các sản phẩm khác như trang sức, dụng cụ mát-xa, cúc áo,... để đa dạng hóa mẫu mã, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng.
Tại làng nghề sừng Thuỵ Ứng, ai cũng góp sức vào trong từng công đoạn. Đi qua biết bao nhiêu thế hệ, chiếc lược sừng đã trở thành một kỉ niệm gắn bó với bất kì người dân nào trong làng.
 |
Những người nghệ nhân miệt mài với công việc |
Là một người dành cả cuộc đời với công việc làm lược, chị Trần Thị Lệ rất tự hào khi nhắc đến nghề. “Từ khi 10 tuổi, tôi đã bén duyên với nghề. Làm lược là một phần quan trọng trong cuộc sống của tôi. Còn gì hạnh phúc hơn khi đây vừa là sự đam mê, vừa là nguồn thu nhập đem đến đời sống đủ đầy, no ấm”, chị Lệ chia sẻ.
Mỗi chiếc lược được làm ra đều bằng cả tấm lòng của người thợ, là niềm tự hào của người làng Thuỵ Ứng. Chiếc lược cũng gắn bó với suốt hơn 40 năm làm nghề của chị Trần Thị Lệ. Dù ngày nay, làng nghề đã có những bước phát triển trong công đoạn chế tác, tuy vậy, người thợ ấy vẫn bày tỏ sự yêu thích với việc tạo nên sản phẩm một cách thủ công: “Các loại máy móc hiện đại, tiên tiến giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm lên đáng kể, tuy vậy riêng tôi vẫn có cái thú riêng khi tạo ra sản phẩm thủ công. Làm thủ công khiến cho mỗi chiếc lược trở nên độc đáo hơn, không cái nào là giống nhau cả.”
 |
Chiếc lược sừng có ở nhiều nơi, nhưng không đâu độc đáo bằng làng nghề Thuỵ Ứng, bởi để tạo ra một chiếc lược sừng đẹp, bóng, khi chải tóc êm, mượt, người thợ đã bỏ ra rất nhiều tâm huyết trong từng công đoạn. Tuỳ vào yêu cầu về mẫu mã, công năng, người thợ phải trải qua từ 10 - 30 công đoạn khác nhau. Mỗi công đoạn đều khó và đều quan trọng, đòi hỏi người thợ phải thật khéo léo, tỉ mỉ.
Khâu lựa chọn nguyên liệu là bước đầu nhưng rất quan trọng. Nguyên liệu để làm ra những chiếc lược là sừng trâu, bò được thu mua từ các khu vực miền núi phía Bắc, khi nguồn nguyên liệu trong nước không đủ cho sản xuất, làng Thụy Ứng phải nhập sừng từ Trung Quốc, Lào, Campuchia và các nước châu Phi. Sừng trâu cái, sừng trâu già, to khỏe thường được chọn, để đảm bảo độ dày, bóng và có nhiều đường vân đẹp sẽ giúp thành phẩm được cứng, chắc tay.
Sau khi chọn được những chiếc sừng đạt chuẩn, người thợ sẽ cắt bỏ hai đầu, chỉ lấy phần thân. Sau đó cho sừng vào ngâm trong dầu sôi ở nhiệt độ cao, trung bình 200 độ trong 4 đến 5 phút cho mềm, nở rồi đem đi ép phẳng. Khi ép xong, sừng sẽ được ngâm nước cho nguội rồi xẻ ra.
 |
Những chiếc sừng đã được tuyển chọn kỹ càng |
Sừng được réo thành các loại lược theo yêu cầu của khách hàng như lược me, lược răng mau, lược răng thưa, lược đuôi chuột, lược cắt tóc… Sau khi hình thành khuôn, lược lại được đem ngâm vào trong nước vôi cho mềm để đẽo, chà và đưa đi cắt thành từng răng lược. Tùy theo mỗi kiểu lược, người thợ sẽ dùng các loại cưa cắt răng khác nhau.
Tiếp đến, lược sẽ được xổ lại từng chiếc răng cho đều theo vạch vẽ và tỉa nhọn răng lược. Sau đó, chiếc lược lại được bào và phang lại cho mượt rồi dùng thửa chém đều lại cho đúng dáng từng kiểu lược một lần nữa. Công đoạn cuối cùng là đánh bóng chiếc lược sao cho thật bóng mượt.
Trước đây, các công đoạn được làm hoàn toàn thủ công, nên để tạo ra một chiếc lược đòi hỏi rất nhiều thời gian và sự tỉ mỉ. Hiện nay, cuộc sống phát triển, người dân làng Thuỵ Ứng đã lắp thêm những thiết bị mới để tối ưu quá trình hoàn thiện. Dù vậy, chiếc lược vẫn giữ được nét truyền thống khi nhiều công đoạn vẫn cần làm hoàn toàn thủ công. Không máy móc nào có thể thay thế hoàn toàn cho sự khéo léo và mắt thẩm mỹ của người thợ.
 |
Dù nghề làm lược sừng ở làng Thụy Ứng đã phát triển mạnh mẽ, ít ai biết rằng làng nghề từng trải qua giai đoạn đầy biến động. Trong thời bao cấp, do cơ chế thị trường “ngăn sông cấm chợ”, nguyên liệu sừng và sản phẩm lược sừng của làng thường bị cơ quan thuế tịch thu hoặc buộc nộp thuế. Những khó khăn chồng chất khiến người thợ làng Thụy Ứng phải nỗ lực vượt bậc để giữ nghề, đưa làng nghề phát triển như ngày nay.
Tuy nhiên, trong lòng dân làng Thụy Ứng vẫn canh cánh nỗi lo về việc truyền nghề. Chị Trần Thị Lệ bộc bạch: "Thời ngày xưa thì thế hệ chúng tôi không được học hành nhiều nên đời sống cũng vất vả, sinh ra trên đất làng nghề nên mới có đam mê và duy trì tình yêu với nghề cho đến ngày hôm nay. Chứ còn bây giờ cuộc sống hiện đại, mức độ cạnh tranh cao hơn nên một số bạn trẻ lựa chọn công việc khác để có thu nhập ổn định.”
May mắn rằng, bằng tài hoa và tâm huyết với nghề, nhiều người thợ vẫn luôn cố gắng truyền lửa nghề, đồng thời đổi mới trong công nghệ để sản phẩm tạo ra vừa nhanh, vừa có chất lượng.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, hiện đang giữ chức Chi hội trưởng Chi hội Làng nghề sừng Thuỵ Ứng, một trong những người tiên phong đưa sản phẩm sừng ra nước ngoài, là người vẫn mang trong mình mong muốn giữ lửa nghề.
 |
Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử - người có vinh dự được UBND Thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Hà Nội” năm 2019 |
Theo ông, hiện nay một số bạn trẻ trong làng vẫn còn đam mê và tình yêu với nghề truyền thống của làng. Kể với chúng tôi, ông cũng rất vui mừng khi cả hai người con của mình đều có niềm yêu thích nhất định. “Chúng cũng đi học bổ túc về cách điều khiển máy móc để áp dụng vào các công đoạn chế tạo lược, sau đó thì truyền đạt lại cách sử dụng và áp dụng máy móc vào quy trình chế tác lược đến với những người thợ trong làng. Từ đó, năng suất cũng được tăng cao hơn, và những người thợ cũng đỡ vất vả hơn trong quá trình làm”, Ông Sử chia sẻ.
 |
Máy móc hiện đại là thiết bị quan trọng trong quá trình chế tác lược sừng ở làng Thuỵ Ứng tại thời điểm hiện tại |
Vì lẽ đó, hiện nay thời gian và công sức của người thợ cần bỏ ra để tạo nên một sản phẩm bằng sừng đã tiết kiệm hơn rất nhiều. Nếu như ngày xưa, chỉ có thể sản xuất ra 80 chiếc lược trong một ngày, thì ngày nay, những người thợ tại làng nghề có thể làm ra 1.000 chiếc lược trong một ngày.
Việc áp dụng được các công nghệ hiện đại vào trong sản xuất còn giúp làng nghề sừng Thuỵ Ứng giảm thiểu ô nhiễm môi trường một cách đáng kể. Các hộ sản xuất đã bắt đầu làm hầm hút bụi ngay trong nhà xưởng, và cũng có hệ thống lọc nước để giảm thiểu khói bụi do mùn sừng gây ra.
Vượt qua thách thức, áp lực, hiện nay Làng nghề sừng Thụy Ứng đã có những thay đổi nhất định để phát triển vững chắc hơn trong dòng chảy hiện đại.
 |
Vẫn mang đậm giá trị truyền thống, thế nhưng các sản phẩm của làng nghề sừng Thuỵ Ứng không chỉ đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước mà còn chinh phục các thị trường lớn với yêu cầu khắt khe. Chiếc lược sừng quê hương đã vươn tầm thế giới, có mặt tại nhiều quốc gia trên thế giới.
Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, một trong những bí quyết để sản phẩm được xuất khẩu là nhờ vào nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên và thân thiện với môi trường, mỗi sản phẩm đều đạt chất lượng cao từ khâu chọn nguyên liệu đến các bước chế tác ra thành phẩm. Ngoài ra, người thợ phải có tay nghề giỏi để sáng tạo và làm ra những sản phẩm độc đáo.
 |
Các sản phẩm sừng được trưng bày tại Lễ hội du lịch 2025 |
Tuỳ từng quốc gia mà sẽ có tiêu chí và nhu cầu khác nhau. Đối với các quốc gia như Mỹ, Canada hay khu vực châu Phi, phong cách tối giản, thô sơ được được ưa chuộng. Ngược lại, thị trường Hàn Quốc, Trung Quốc và đặc biệt là Nhật Bản lại yêu thích các loại có mẫu mã bắt mắt với những hoa văn, hoạ tiết đòi hỏi sự kỳ công, trau chuốt của nghệ nhân.
Mỗi thiết kế với từng quốc gia đều là một hành trình tìm tòi, bởi sản phẩm phải phù hợp với nền văn hoá của từng quốc gia. Bày tỏ cảm xúc khi sản phẩm lược sừng được xuất khẩu ra nhiều thị trường lớn trên thế giới, ông Sử không giấu được ánh mắt tự hào: “Tôi cảm thấy thật vinh dự khi là một người con của làng nghề sừng Thụy Ứng. Sự đam mê, nỗ lực sáng tạo và lòng yêu nghề truyền thống của ông cha truyền lại đã được đền đáp một cách xứng đáng”.
 |
Để làng nghề sừng được nâng tầm giá trị như ngày hôm nay, tình yêu nghề chính là yếu tố quan trọng nhất. Ông Sử bộc bạch: “Bén duyên với nghề từ khi bảy tuổi, tính đến nay tôi đã gắn bó với nghề gần 60 năm, trải qua bao giai đoạn khó khăn của làng nghề, tưởng chừng không còn giữ được nghề nữa. Nhưng chính niềm đam mê và sự nỗ lực sáng tạo, tìm tòi cái mới, theo đuổi nghề đến cùng đã biến giấc mơ đưa lược sừng vươn tầm thế giới thành sự thật”.
Chiếc lược sừng không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ, mà còn là một món quà độc đáo mà bất kì du khách nào cũng phải tò mò. Thomas Miller, 30 tuổi, du khách tham quan làng nghề chia sẻ cảm nhận: “Tôi rất yêu thích các nghề truyền thống của Việt Nam. Tôi cảm thấy quá trình tạo ra chiếc lược thật thú vị. Đây là món quà rất đẹp mà tôi mua để tặng cho bạn bè của mình”.
Những nỗ lực của nghệ nhân Nguyễn Văn Sử nói riêng và người dân làng nghề nói chung đã được đền đáp. Làng nghề lược sừng Thuỵ Ứng được công nhận là điểm du lịch của Thành phố Hà Nội vào năm 2023. Từ năm 2024, các sản phẩm từ sừng của làng Thuỵ Ứng đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao.
Ngoài ra, ông Sử cũng thể hiện ước mơ về tương lai làng nghề sừng: “Tôi đang ấp ủ và có kế hoạch tạo không gian làm những mô hình trưng bày các vật dụng làm bằng sừng ở làng Thụy Ứng với mong muốn mọi người biết nhiều hơn đến nghề truyền thống mà cha ông đã truyền lại”.
Hiện ông đang bảo tồn những hiện vật cổ bằng sừng mà ngày xưa cha ông đã tự chế tác một cách tỉ mỉ bằng tay và rất mong những hiện vật ấy được lan tỏa đến công chúng. Ngoài ra ông cũng muốn biến địa điểm làng nghề sừng của mình thành một địa điểm trải nghiệm du lịch để nhiều người hiểu rõ hơn về nét độc đáo tại nơi đây.
 |
Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử ấp ủ mong muốn biến làng Thuỵ Ứng trở thành một điểm đến trải nghiệm về du lịch làng nghề |
Giữa dòng chảy hối hả của thời đại công nghệ và những biến đổi không ngừng của thị trường, Thụy Ứng đã đứng vững, thậm chí còn vươn lên mạnh mẽ hơn. Họ không chỉ gìn giữ những giá trị truyền thống mà còn không ngừng đổi mới, sáng tạo để đưa sản phẩm sừng mỹ nghệ hội nhập với hơi thở hiện đại.
Thực hiện: Khánh Linh - Yến Nhi - Anh Kiệt
