Trong thời đại số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ diễn ra trên lĩnh vực lý luận, chính trị mà ngày càng trực tiếp trên mặt trận văn hóa, nghệ thuật và truyền thông. Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW và mới đây là Nghị quyết số 25-NQ/TW đã cho thấy một bước phát triển quan trọng: Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm, “hệ điều tiết” phát triển và một thành tố quan trọng của sức mạnh bảo vệ quốc gia trong kỷ nguyên mới.
______________
Từ Nghị quyết 35 về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam đến Nghị quyết 25 về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới, có thể nhận diện một mạch phát triển rõ rệt: Bảo vệ giá trị, kiến tạo sức mạnh văn hóa và chủ động dẫn dắt nhận thức xã hội. Ba tầng nhiệm vụ ấy cần được đặt trong một mục tiêu cao hơn: Xây dựng năng lực tự chủ tư tưởng và văn hóa của quốc gia trong một thế giới số hóa, toàn cầu hóa và chịu tác động ngày càng sâu sắc của trí tuệ nhân tạo.
 |
Nhìn lại các chủ trương lớn của Đảng những năm gần đây, có thể thấy nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng đang ngày càng được đặt trong một chỉnh thể rộng và chủ động hơn.
Nghị quyết số 35-NQ/TW đặt trọng tâm vào bảo vệ nền tảng tư tưởng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Nghị quyết số 80-NQ/TW phát triển một trụ cột quan trọng của nhiệm vụ ấy: xây dựng nền văn hóa mạnh, con người phát triển toàn diện, phát huy sức mạnh nội sinh, sức mạnh mềm và chủ quyền văn hóa số.
Nghị quyết số 25-NQ/TW tiếp tục hoàn thiện phương thức tổ chức công tác tư tưởng, đặt yêu cầu chủ động định hình nhận thức, tăng sức đề kháng tư tưởng, xây dựng hệ sinh thái nội dung tích cực, làm chủ dữ liệu và công nghệ.
Có thể khái quát mạch phát triển đó bằng ba từ: Bảo vệ – Kiến tạo – Dẫn dắt. Đây không phải ba khẩu hiệu tách biệt. Đó là ba tầng của một chiến lược.
 |
Không có xã hội nào có thể phát triển nếu không bảo vệ được những giá trị căn bản tạo nên sự đồng thuận. Đối với Việt Nam, đó là độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, thành quả cách mạng, hệ giá trị được hình thành trong quá trình dựng nước, giữ nước và đổi mới đất nước. Bảo vệ nền tảng tư tưởng vì thế trước hết là bảo vệ những cơ sở tạo nên sự gắn kết đó.
Nhưng bảo vệ nền tảng không đồng nghĩa với đóng kín, bảo thủ hay giáo điều, mà là quá trình vừa kiên định các nguyên lý cốt lõi, vừa chủ động phát triển lý luận và tiếp thu tri thức tiến bộ của thời đại. Một nền tảng tư tưởng chỉ thật sự có sức sống khi có khả năng đối diện và trả lời những vấn đề mới. Trong kỷ nguyên AI, những câu hỏi về con người, đạo đức, dữ liệu, việc làm, quyền riêng tư, sáng tạo và công bằng xã hội sẽ ngày càng phức tạp. Công tác lý luận phải có khả năng giải thích những vấn đề ấy bằng ngôn ngữ của thời đại. Nếu lý luận không giải đáp được thực tiễn, khoảng trống sẽ được lấp bởi những hệ giải thích khác. Bởi vậy, bảo vệ cũng bao hàm phát triển sáng tạo lý luận.
 |
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Khánh - Đại học An ninh nhân dân, Bộ Công an khẳng định: “Trong kỷ nguyên vươn mình, đất nước cần một không gian tinh thần lành mạnh để phát triển. Không gian ấy phải đủ rộng cho đổi mới sáng tạo, đủ dân chủ cho phản biện xây dựng, đủ kỷ cương để ngăn chặn xuyên tạc, đủ nhân văn để thuyết phục con người, và đủ bản lĩnh để không dao động trước những luồng thông tin phá hoại. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, suy cho cùng, không phải là dựng lên một bức tường khép kín, mà là xây dựng một hệ sinh thái niềm tin mở, mạnh, chính xác, có khả năng tự thanh lọc và tự thích ứng”.
“Khi lý luận gắn với thực tiễn, khi công nghệ phục vụ con người, khi báo chí chính thống giữ vai trò dẫn dắt, khi pháp luật bảo vệ kỷ cương, khi nhân dân được cung cấp thông tin đúng và được thuyết phục bằng sự thật, thì nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ được giữ vững, mà còn được bồi đắp thêm sức sống mới”, TS Quốc Khánh nhấn mạnh.
 |
 |
Không thể bảo vệ văn hóa chỉ bằng việc giữ gìn những gì đã có. Mỗi thế hệ phải tạo ra văn hóa của thời đại mình. Đối với Việt Nam hôm nay, đó là nhiệm vụ sáng tạo những giá trị mới trên nền tảng bản sắc dân tộc: Văn hóa số, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa đổi mới sáng tạo, đạo đức AI, văn hóa ứng xử trên mạng, văn hóa công vụ, văn hóa của một xã hội đang phát triển với tốc độ nhanh.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh sự cần thiết xử lý hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số. Đó chính là tinh thần kiến tạo.
Bản sắc không phải một hiện vật đặt trong tủ kính. Bản sắc chỉ sống khi được tái tạo trong đời sống hiện đại. Áo dài sống khi người trẻ tiếp tục mặc. Âm nhạc truyền thống sống khi có nghệ sĩ làm nó hiện diện trong đời sống hôm nay. Lịch sử sống khi trở thành phim, sách, game, bảo tàng số và trải nghiệm thực tế ảo. Văn hóa Hồ Chí Minh sống khi các giá trị về trách nhiệm, liêm chính, phụng sự và gần dân được biểu hiện trong hành động thực tế.
 |
Tầng thứ ba là dẫn dắt. Đây có thể xem là một trong những điểm nhấn nổi bật của Nghị quyết 25. Nghị quyết nhìn thẳng vào hạn chế của tư duy “quản lý thông tin” và đặt mục tiêu nâng cao khả năng dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin, tạo đồng thuận.
Dẫn dắt không phải áp đặt. Dẫn dắt là có khả năng cung cấp thông tin và cách giải thích đủ thuyết phục để công chúng lựa chọn. Trong một môi trường mà người dân có thể tiếp cận hàng nghìn nguồn thông tin, không thể đòi hỏi họ tin chỉ vì thông tin đó xuất phát từ một cơ quan chính thống. Uy tín phải được tạo nên bằng độ chính xác, tốc độ, minh bạch và năng lực giải thích. Đó là thách thức rất lớn với báo chí.
 |
Nghị quyết 25 yêu cầu cơ quan báo chí và xuất bản phải hiện đại, có năng lực dẫn dắt, cạnh tranh trên không gian số; giữ vững dòng thông tin chủ lưu và xây dựng đội ngũ có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, chuyên môn và năng lực số. Nói cách khác, báo chí cách mạng không thể chỉ có “lợi thế chính thống” mà phải có năng lực cạnh tranh thực sự.
 |
Để hình thành năng lực tự chủ tư tưởng và văn hóa, có thể tập trung xây dựng ba lớp năng lực.
Thứ nhất, năng lực sáng tạo văn hóa. Một quốc gia phải có khả năng kể câu chuyện của mình bằng những sản phẩm của thời đại. Điện ảnh, văn học, game, âm nhạc, thời trang, mỹ thuật, thiết kế, hoạt hình và nội dung số phải trở thành những kênh chuyển tải giá trị Việt Nam. Không thể chỉ yêu cầu thế hệ trẻ “yêu lịch sử”. Phải tạo ra những sản phẩm khiến họ muốn khám phá lịch sử.
Thứ hai, năng lực công nghệ và dữ liệu. Cần có dữ liệu văn hóa đủ lớn, sạch và đáng tin cậy; có nền tảng phân phối; có công cụ AI tiếng Việt; có năng lực xác minh deepfake và phân tích mạng xã hội. Nghị quyết 25 yêu cầu ứng dụng AI, dữ liệu lớn trong giám sát, phát hiện, xác minh, xử lý nội dung và sản xuất, phân phối sản phẩm tuyên truyền, đồng thời bảo đảm an ninh dữ liệu và chủ quyền dữ liệu quốc gia. Trong cuộc cạnh tranh công nghệ, không thể bảo vệ nền tảng số bằng phương pháp thủ công.
 |
Thứ ba, năng lực đề kháng của xã hội. Đây có lẽ là lớp phòng vệ quan trọng nhất. Một người dân biết kiểm chứng nguồn tin, hiểu cách thuật toán thao túng sự chú ý và có nền tảng tri thức lịch sử sẽ khó bị lôi kéo hơn. Do đó, giáo dục kỹ năng số phải được xem là một phần của giáo dục công dân. Nghị quyết 25 đã đặt ra yêu cầu đưa văn hóa số, kỹ năng thông tin số và năng lực kiểm chứng thông tin vào chương trình giáo dục. Đó là sự chuyển dịch rất đáng chú ý: Từ bảo vệ người dân sang trang bị để người dân tự bảo vệ mình.
Ba năng lực nói trên trên thực tế đã bắt đầu hiện diện ở những mức độ khác nhau trong đời sống Việt Nam.
Về năng lực sáng tạo, thành công của “Mưa đỏ” cho thấy sản phẩm văn hóa mang nội dung lịch sử, cách mạng hoàn toàn có thể vừa thực hiện chức năng giáo dục, vừa đạt sức cạnh tranh lớn trên thị trường. Đây là bằng chứng cho thấy sức mạnh mềm không phải một khái niệm trừu tượng; nó bắt đầu từ khả năng tạo ra những tác phẩm mà xã hội tự nguyện đón nhận.
Về năng lực công nghệ, các bảo tàng đang đẩy mạnh 3D mapping, VR, AR và dữ liệu số; ngành xuất bản hướng tới 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử vào năm 2030; trong lĩnh vực an ninh mạng, các công cụ kỹ thuật số và giám định điện tử ngày càng được sử dụng để nhận diện deepfake, xác minh chứng cứ số và ứng phó những phương thức tội phạm mới.
 |
Về năng lực đề kháng của xã hội, việc Bộ Công an, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cùng doanh nghiệp công nghệ triển khai các chiến dịch hướng dẫn người dân nhận diện deepfake cho thấy phòng thủ hiệu quả không thể chỉ thực hiện ở cấp cơ quan chuyên trách. Người sử dụng Internet phải được trang bị khả năng tự kiểm chứng trước khi chuyển tiền, chia sẻ hay tin vào một sản phẩm âm thanh, hình ảnh tưởng như rất chân thực.
Ba câu chuyện này cho thấy “lá chắn mềm quốc gia” thực chất không phải một công trình duy nhất. Nó là mạng lưới năng lực được hình thành đồng thời trong văn hóa, giáo dục, báo chí, công nghệ, pháp luật, an ninh và chính mỗi công dân.
 |
Đến cuối cùng, vấn đề căn bản nhất của công tác tư tưởng vẫn là niềm tin. Niềm tin không phải sản phẩm riêng của ngành tuyên giáo. Niềm tin được hình thành từ chất lượng phát triển kinh tế, hiệu quả quản trị nhà nước, sự công bằng xã hội, đạo đức cán bộ, chất lượng văn hóa, độ tin cậy của báo chí và những trải nghiệm hằng ngày của người dân.
Nghị quyết 25 xác định niềm tin của nhân dân là thước đo cao nhất đối với hiệu quả công tác tư tưởng. Đây là một quan điểm có ý nghĩa sâu sắc. Bởi điều đó có nghĩa: Giải pháp căn bản nhất để phản bác một luận điệu xuyên tạc không phải lúc nào cũng là viết một bài phản bác. Đôi khi, giải pháp mạnh hơn là giải quyết tốt chính vấn đề trong thực tiễn mà luận điệu ấy đang khai thác.
 |
Thực tiễn cũng chỉ ra một nguyên tắc đáng lưu ý: Bảo vệ và phát triển không phải hai quá trình đối lập. Khi bảo tàng số hóa một hiện vật, đó vừa là bảo tồn, vừa tạo dữ liệu cho giáo dục và sáng tạo. Khi một bộ phim lịch sử đạt hàng trăm tỷ đồng doanh thu, đó vừa là công nghiệp văn hóa, vừa là lan tỏa ký ức dân tộc. Khi một nhà xuất bản chuyển cuốn sách thành ebook, audiobook và sản phẩm đa phương tiện, đó vừa là chuyển đổi số kinh tế, vừa mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Khi cơ quan chức năng phát triển công cụ nhận diện deepfake, đó vừa là bảo vệ an ninh mạng, vừa bảo vệ niềm tin vào thông tin.
Trong kỷ nguyên mới, đường biên giữa văn hóa - kinh tế - công nghệ - tư tưởng - an ninh ngày càng đan xen. Điều đó đòi hỏi chúng ta cũng phải vượt qua cách quản lý chia cắt theo từng lĩnh vực để hình thành tư duy chiến lược tổng thể. Nếu có thể khái quát bài học thực tiễn từ những dẫn chứng trên, có lẽ đó là: Muốn bảo vệ lịch sử, phải biết kể lịch sử bằng ngôn ngữ của hôm nay. Muốn bảo vệ văn hóa, phải tạo ra sản phẩm văn hóa có khả năng cạnh tranh. Muốn chống tin giả, phải làm cho thông tin thật nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn và đáng tin cậy hơn. Muốn bảo vệ con người trên không gian số, phải trao cho chính họ năng lực tự bảo vệ mình.Và muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách bền vững, cuối cùng phải xây dựng được một xã hội có năng lực tự chủ về tư tưởng, bản lĩnh về văn hóa, làm chủ về công nghệ và vững vàng về niềm tin.
 |
Bước vào kỷ nguyên AI, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên lĩnh vực văn hóa, văn học nghệ thuật và xuất bản cần được đặt trong một tư duy rộng hơn: Không chỉ giữ trận địa mà phải mở rộng trận địa. Không chỉ chống cái sai mà phải làm cho cái đúng hấp dẫn hơn. Không chỉ bảo vệ giá trị mà phải sáng tạo giá trị mới. Không chỉ quản lý thông tin mà phải có năng lực dẫn dắt nhận thức. Không chỉ chống lại ảnh hưởng bên ngoài mà phải xây dựng sức mạnh nội sinh để tự tin đối thoại với thế giới.
Khi văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh; khi mỗi tác phẩm tốt là một hạt giống của giá trị; khi báo chí đủ sức tạo dựng niềm tin; khi công nghệ được làm chủ; khi mỗi công dân có bản lĩnh và năng lực kiểm chứng thông tin, nền tảng tư tưởng sẽ được bảo vệ không chỉ bởi các cơ quan chuyên trách mà bằng chính sức mạnh tự thân của xã hội.
 |
Đó là trạng thái cao nhất của bảo vệ nền tảng tư tưởng: Không phải một bức tường khép kín, mà là một nền tảng đủ vững chắc để mở cửa, hội nhập, tiếp nhận tinh hoa nhân loại và vẫn giữ được bản lĩnh của mình.
Đó cũng là con đường để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, sức mạnh mềm và “lá chắn” chiến lược của quốc gia; góp phần xây dựng một nước Việt Nam phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
