Cuộc cách mạng về âm thanh, ánh sáng và sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang đến sức sống mới cho văn hóa Việt Nam, đặc biệt là lĩnh vực âm nhạc. Từ việc phục dựng những thanh âm cổ truyền tưởng chừng thất truyền đến kiến tạo những đại nhạc hội đa giác quan choáng ngợp… công nghệ giúp âm nhạc thăng hoa, chạm đến trái tim khán giả bằng một diện mạo rực rỡ và đầy tự hào. Nói cách khác, sự phát triển vượt bậc của công nghệ không làm phai nhạt bản sắc, mà trái lại, đang trở thành đôi cánh nâng tầm giá trị Việt, hiện thực hóa khát vọng chấn hưng văn hóa từ Nghị quyết 80-NQ/TW và tinh thần đột phá chuyển đổi số trong Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
______________
Giữa tiết tấu trẻ trung và không khí hiện đại của màn trình diễn “Giải cứu thế giới” trong gameshow Tinh Hà “Say Hi”, đoạn Hát Xoan Phú Thọ bất ngờ xuất hiện với lối hát đưa duyên mộc mạc, uyển chuyển qua giọng hát Sơn.K. Sự tương phản trong màu sắc âm nhạc khiến nhiều khán giả trẻ thích thú và tò mò về chất liệu dân gian được sử dụng. Với khả năng phân tích dữ liệu, nhận diện nội dung và gợi ý thông tin theo sở thích người dùng, AI có thể giúp công chúng tìm hiểu sâu hơn về những làn điệu truyền thống, các bản ghi, nghệ nhân và bối cảnh văn hóa gắn với di sản.
 |
Việc tìm hiểu về âm nhạc truyền thống có thể bắt đầu một cách khá tự nhiên như vậy: một đoạn nhạc lạ tai, gây chú ý. Dẫu vậy, không phải người nghe nào cũng ngay lập tức biết được đó là thể loại nhạc gì, và họ nên bắt đầu tìm hiểu từ đâu, từ khóa ra sao, đâu là bản ghi đáng tin cậy... Đây là khoảng trống mà AI có thể hỗ trợ lấp đầy bằng khả năng nhận diện, phân loại và tổ chức thông tin.
Chẳng hạn, khi nhận thấy một người trẻ dành nhiều thời gian xem màn diễn “Giải cứu thế giới” trên TikTok, và quan tâm đến những bình luận bên dưới, hệ thống AI có thể dựa trên sở thích và hành vi tương tác của người đó để lựa chọn nội dung gợi ý. Nếu người nghe vốn yêu thích nhạc trẻ, hệ thống có thể giới thiệu những sản phẩm âm nhạc đương đại khác sử dụng chất liệu dân gian (vốn đa dạng từ pop, edm đến rap). Kèm theo đó là những đoạn clip ngắn giải thích quá trình sáng tạo và nét độc đáo trong cách kết hợp âm nhạc truyền thống với phong cách hiện đại. Khi sự quan tâm đến Hát Xoan dần rõ nét hơn, các gợi ý có thể mở rộng sang những làn điệu tiêu biểu, bản ghi của nghệ nhân, video trình diễn, câu chuyện về lịch sử, sự ghi danh của UNESCO, nghi lễ và không gian thực hành di sản. Như vậy, những nội dung được đề xuất được cá nhân hóa theo người dùng, vừa duy trì sự gần gũi với thẩm mỹ, gu thưởng thức của họ, vừa từng bước mở rộng hiểu biết của họ về Hát Xoan.
 |
PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan, Trưởng Khoa Âm nhạc ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long nhận định: “AI có thể hỗ trợ số hóa, phân loại, lưu trữ và phân tích khối lượng lớn tư liệu âm thanh, hình ảnh; nhận diện giai điệu, tiết tấu, lời ca, đồng thời giúp việc tìm kiếm và tiếp cận di sản thuận tiện hơn”.
Khi kho tư liệu được tổ chức có hệ thống, AI còn có thể hỗ trợ chuyển hóa nội dung thành nhiều hình thức phù hợp với nhu cầu tiếp nhận: thông tin chuyên sâu và bản ghi dành cho người nghiên cứu; video minh họa, câu chuyện về nghệ nhân dành cho học sinh, sinh viên; nội dung ngắn gọn về nguồn gốc, đặc điểm làn điệu dành cho công chúng phổ thông. Các công cụ như tóm tắt, hỏi đáp, nhận diện lời ca, tạo phụ đề và dịch thuật cũng góp phần mở rộng khả năng tiếp cận.
 |
Với những loại hình âm nhạc ít được biết đến, việc tổ chức dữ liệu và cá nhân hóa nội dung càng có ý nghĩa. Trong tham luận về bảo tồn và phát huy giá trị âm nhạc dân tộc Khmer tại Vĩnh Long, hai tác giả Phan Tấn Được (trường Đại học Trà Vinh) và Ngô Sô Phe (Đại học Quốc gia Hà Nội) tại Hội thảo Khoa học Quốc gia “Bản sắc Âm nhạc Việt trong Kỷ nguyên AI” 2026 đề xuất sử dụng phụ đề đa ngôn ngữ, gắn thẻ dữ liệu và hệ thống đề xuất nội dung nhằm cải thiện khả năng tìm kiếm, tiếp cận tư liệu.
Đặt trong trường hợp của đoạn Hát Xoan trong “Giải cứu thế giới”, những công cụ tương tự có thể giúp công chúng tìm hiểu không chỉ tên gọi của làn điệu mà cả những câu chuyện gắn với vùng Đất Tổ, các phường Xoan, nghệ nhân và không gian diễn xướng. Tuy nhiên, để những gợi ý ấy đáng tin cậy, hệ thống cần có dữ liệu được thu thập, chú giải và kiểm chứng. Một thông tin sai về nguồn gốc làn điệu hay một bản ghi bị gắn nhầm tên loại hình có thể khiến quá trình khám phá đi chệch hướng. Sự tham gia của nhà nghiên cứu và cộng đồng thực hành vì thế trở thành yếu tố vô cùng cần thiết.
 |
Nếu cá nhân hóa giúp khán giả tìm thấy những thông tin phù hợp với mối quan tâm ban đầu, khả năng kết nối đa nền tảng có thể tiếp tục gợi mở những chặng khám phá tiếp theo. Sau khi xem các clip ngắn về Hát Xoan trên TikTok, người dùng có thể được giới thiệu những bản ghi đầy đủ hơn trên YouTube. Trên Facebook hay Threads, những câu chuyện về ý nghĩa từng làn điệu, lễ hội, nghệ nhân và các địa điểm còn duy trì thực hành Hát Xoan lần lượt hiện ra. Ngay cả những gợi ý về hành trình du lịch Phú Thọ, các điểm đến gắn với di sản hay lịch trình tham dự lễ hội cũng có thể được kết nối. Các lớp thông tin và trải nghiệm ấy như được sắp đặt thành một lộ trình khám phá, để người nghe không dừng lại ở sự tò mò ban đầu mà có thể tiếp tục tìm hiểu, lựa chọn một điểm đến và bước chân vào không gian văn hóa nơi di sản đang hiện diện.
Đây cũng là điểm khác biệt giữa hệ thống chỉ đề xuất những sản phẩm có đặc điểm tương tự và hệ thống có khả năng gợi ý nội dung dựa trên mối liên hệ về tri thức. Nếu một khán giả trẻ thường nghe nhạc pop, thuật toán thông thường có thể tiếp tục giới thiệu những ca khúc cùng thể loại.
Nhưng nếu dữ liệu được liên kết tốt, một tiết mục đương đại sử dụng chất liệu Hát Xoan có thể trở thành điểm dẫn tới bản ghi gốc, nghệ nhân, địa phương và những tư liệu văn hóa liên quan. Sự tò mò ban đầu nhờ đó có thêm cơ hội phát triển thành nhu cầu tìm hiểu thực sự. Tuy nhiên, cần lưu ý khả năng kết nối giữa các ứng dụng còn phụ thuộc vào cơ chế tích hợp, quyền truy cập và sự cho phép của các bên liên quan, để tránh việc xâm phạm vào quyền riêng tư của người dùng internet.
 |
Việc mở rộng khả năng tiếp cận thông tin trên môi trường số vẫn cần gắn với trải nghiệm thực tế. Những thông tin trên màn hình có thể giúp người nghe hiểu thêm về một làn điệu, nhưng khó thay thế cảm nhận khi trực tiếp nghe nghệ nhân biểu diễn, quan sát kỹ thuật diễn xướng hay tìm hiểu câu chuyện của người đang gìn giữ di sản. PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan lưu ý: “Một bản ghi có thể tồn tại hàng trăm năm, nhưng nếu không còn người thực hành, không còn môi trường diễn xướng và không còn sự trao truyền giữa các thế hệ thì di sản vẫn có nguy cơ mất đi sức sống”.
ThS. Huỳnh Hoàng Cư, Trường Đại học Văn Hiến nhận định, công nghệ chỉ có thể mô phỏng một phần âm thanh, khó tái tạo sắc thái biểu diễn, cảm xúc và cái “hồn” riêng trong tiếng đàn, giọng hát của nghệ nhân. “Những kỹ thuật nhấn nhá, luyến láy tinh tế trong âm nhạc truyền thống thường được truyền dạy bằng hình thức truyền khẩu,” ông cho hay: “Tư liệu được lưu giữ bằng công nghệ cần trở thành nguồn tham khảo, hỗ trợ việc học hỏi, nhưng không thể thay thế sự trao truyền giữa người nghệ nhân và người học.”
Ở góc độ rộng hơn, ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, cho rằng AI có thể hỗ trợ tư liệu hóa các buổi trình diễn, giúp bản ghi âm và tri thức văn hóa dễ tiếp cận hơn, đồng thời tạo ra những trải nghiệm học tập tương tác. “Công nghệ cũng có thể khuyến khích người trẻ khám phá những hình thức biểu đạt sáng tạo mới và học hỏi trực tiếp từ các nghệ sĩ đang gìn giữ truyền thống”, ông nhìn nhận.
 |
Một mô hình tham khảo là G(ai)le, trợ lý AI tại National Gallery Singapore (Phòng trưng bày Quốc gia Singapore), được phát triển với sự tham gia của công ty công nghệ NCS và sử dụng công nghệ Azure OpenAI của Microsoft. Công cụ này cho phép khách tham quan đặt câu hỏi, trao đổi về các tác phẩm nghệ thuật và nhận thông tin giải thích theo cách gần gũi, dễ hiểu phù hợp với từng người. Dù thuộc lĩnh vực mỹ thuật, mô hình cho thấy tiềm năng sử dụng AI để hỗ trợ trải nghiệm tìm hiểu tại không gian văn hóa.
Với âm nhạc truyền thống, cách tiếp cận tương tự có thể được vận dụng tại bảo tàng, lễ hội hoặc không gian diễn xướng. Chẳng hạn, khách tham quan tới xem hội ở Phú Thọ có thể mở trợ lý AI, tìm hiểu về phường Xoan đang biểu diễn, ý nghĩa của từng chặng hát, trang phục, đạo cụ hay lịch trình những buổi diễn tiếp theo. Nếu được tích hợp với hệ thống dữ liệu phù hợp, công cụ này còn có thể gợi ý những địa điểm thực hành di sản và hoạt động văn hóa liên quan.
Nhờ vậy, AI có thể đóng vai trò như một người dẫn đường, giúp công chúng và đặc biệt là người trẻ tiếp cận thông tin, lựa chọn trải nghiệm và chủ động tìm đến những không gian văn hóa. Giá trị của công nghệ không nằm ở việc thay thế sự tiếp xúc với âm nhạc truyền thống, mà ở khả năng khơi gợi sự tò mò, tạo động lực để công chúng gặp gỡ nghệ nhân và thật sự sống trong dòng chảy của di sản âm nhạc.
