Những sáng kiến của Việt Nam đang hiện diện rõ nét hơn tại các diễn đàn UNESCO, đồng thời mở ra những cách tiếp cận mới trong quản trị đô thị và công nghệ. Các hội nghị, chương trình văn hóa quốc tế tại Paris, những chuyển động của Mạng lưới các Thành phố sáng tạo cùng việc định hình đạo đức AI cho thấy một không gian hợp tác ngày càng rộng mở, nơi văn hóa và tri thức trở thành nguồn lực tạo nên diện mạo phát triển mới của đất nước.
 |
Năm 2024, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến thăm Trụ sở UNESCO tại Paris và làm việc với Tổng Giám đốc Audrey Azoulay. Đây là lần đầu tiên UNESCO đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam tại trụ sở của tổ chức. Chuyến thăm diễn ra khi quan hệ hai bên tiến gần dấu mốc nửa thế kỷ, đặt ra yêu cầu đưa những kết quả đã tích lũy thành các chương trình hợp tác thực chất hơn trong giáo dục, văn hóa, khoa học, thông tin và truyền thông.
Tại cuộc làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò thành viên tích cực, có trách nhiệm, chủ động đề xuất và tham gia các hoạt động của UNESCO. Các bộ, ngành hữu quan được giao trao đổi cụ thể với tổ chức nhằm nâng tầm quan hệ hợp tác trong thời gian tới. Định hướng ấy mở thêm cơ hội để những chủ thể đang hoạt động trong lĩnh vực UNESCO tại Việt Nam đưa sáng kiến, kinh nghiệm và các giá trị văn hóa của mình tới những diễn đàn quốc tế.
Một năm sau, cũng tại Trụ sở UNESCO diễn ra hội nghị quốc tế với chủ đề “Bảo tồn di sản và Phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo”. Đây là lần đầu tiên Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam phối hợp tổ chức một hội nghị quốc tế ngay tại trụ sở của UNESCO. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 80 năm thành lập UNESCO, hướng tới 50 năm Việt Nam gia nhập tổ chức, đồng thời được khơi nguồn từ những phương hướng hợp tác mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu trong chuyến thăm trước đó.
Dấu mốc trên cho thấy không gian hợp tác đang được mở rộng từ cấp độ ngoại giao nhà nước tới sự tham gia trực tiếp của các tổ chức xã hội, đội ngũ trí thức, nhà quản lý, doanh nghiệp và những người gắn bó với phong trào UNESCO trong nước.
 |
Tổ chức hội nghị tại Trụ sở UNESCO mở thêm cơ hội huy động nguồn lực và tiếp cận các phương pháp bảo tồn quốc tế. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với di sản văn hóa phi vật thể, vốn phụ thuộc vào cộng đồng thực hành trong khi nhiều cộng đồng còn thiếu điều kiện duy trì và trao truyền. Việt Nam đồng thời có thể chia sẻ những kinh nghiệm tích lũy từ quá trình gìn giữ hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú.
Sự kiện đánh dấu bước trưởng thành của phong trào UNESCO nhân dân. Từ hoạt động lan tỏa các giá trị UNESCO tại cơ sở, Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam đã tiến tới tập hợp lực lượng chuyên môn, xây dựng nội dung và tham gia những cuộc đối thoại rộng hơn. Trụ sở UNESCO qua đó trở thành nơi các sáng kiến hình thành từ đời sống xã hội Việt Nam được giới thiệu với cộng đồng quốc tế.
Trên cơ sở kết quả năm 2025, Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam và Trung tâm Thông tin UNESCO dự kiến tổ chức hội nghị định kỳ hai năm một lần. Kế hoạch này có thể mở ra kênh kết nối lâu dài, đưa thêm nhiều chuyên gia, tổ chức và sáng kiến của Việt Nam đến với UNESCO.
 |
Hội nghị quốc tế “Bảo tồn di sản và Phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo” của Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam được truyền cảm hứng từ chuyến thăm Trụ sở UNESCO của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm |
Không gian hợp tác tiếp tục được mở rộng vào ngày 17/6/2026 với chương trình “Quốc Tử Giám – Trường quốc học đầu tiên của Việt Nam”. Hoạt động do Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam phối hợp với UBND thành phố Hà Nội và Phái đoàn thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO tổ chức nhân kỷ niệm 50 năm quan hệ Việt Nam – UNESCO và 950 năm thành lập Quốc Tử Giám.
Triển lãm tái hiện quá trình hình thành, phát triển của trường quốc học đầu tiên, tôn vinh truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài và giới thiệu 82 bia Tiến sĩ, Di sản tư liệu thế giới được UNESCO ghi danh. Chương trình còn có trình diễn áo dài “Đạo học”, giới thiệu ẩm thực Thăng Long – Hà Nội cùng các trải nghiệm in mộc bản, in tranh Khuê Văn Các, tìm hiểu tranh Đông Hồ.
 |
Vào năm 2026, Trụ sở UNESCO tiếp tục diễn ra chương trình văn hóa “Đạo học” nhân dịp kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – cơ sở giáo dục đại học quốc gia đầu tiên của Việt Nam |
Hội nghị năm 2025 đánh dấu sự vươn ra của phong trào UNESCO nhân dân, nối tiếp đó, chương trình năm 2026 cho thấy một thiết chế văn hóa trong nước đã có thể lan tỏa câu chuyện di sản Việt Nam tới Paris. Từ định hướng cấp cao đến sáng kiến xã hội và hoạt động của các thiết chế văn hóa, những nguồn lực trong nước đang cùng hội tụ trong một không gian hợp tác rộng hơn. Đây là cơ sở để nhiều giá trị, tri thức và sáng kiến của Việt Nam tiếp tục được giới thiệu với thế giới qua UNESCO.
 |
Khi trí tuệ nhân tạo tham gia ngày càng sâu vào giáo dục, y tế, sản xuất, quản lý và sáng tạo văn hóa, câu hỏi đặt ra không còn dừng ở năng lực của công nghệ. Cách AI sử dụng dữ liệu, đưa ra quyết định và tác động tới con người đang trở thành một phần của quá trình phát triển. Trong chuyển động ấy, hợp tác với UNESCO giúp Việt Nam tiếp cận một hệ chuẩn mực để đổi mới sáng tạo đi cùng trách nhiệm.
Ngày 27/10/2025, Việt Nam công bố Báo cáo đánh giá mức độ sẵn sàng về trí tuệ nhân tạo theo phương pháp RAM (Readiness Assessment Methodology, dịch là Phương pháp đánh giá mức độ sẵn sàng đối với lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo - PV) của UNESCO. Đây là báo cáo quốc gia toàn diện đầu tiên về đạo đức AI được thực hiện tại Việt Nam, do Bộ Khoa học và Công nghệ điều phối với sự hỗ trợ kỹ thuật của UNESCO và nguồn tài trợ từ Liên minh châu Âu. Hơn 800 người từ các cơ quan quản lý, cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức xã hội đã tham gia quá trình đánh giá.
Tại lễ công bố, Nguyên Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh:
 |
Quan điểm trên cũng cho thấy ý nghĩa của RAM đối với Việt Nam. Phương pháp này được xây dựng từ Khuyến nghị về đạo đức trí tuệ nhân tạo do 193 quốc gia thành viên UNESCO thông qua năm 2021, bộ chuẩn mực toàn cầu đầu tiên nhằm định hướng phát triển AI có trách nhiệm, công bằng và nhân văn. Thay vì xếp hạng năng lực công nghệ, RAM xem xét đồng thời năm phương diện gồm pháp lý và quản trị, xã hội và văn hóa, khoa học và giáo dục, kinh tế và nguồn nhân lực, hạ tầng kỹ thuật.
Kết quả đánh giá ghi nhận những nền tảng Việt Nam đã tạo dựng. Trong đó, nước ta đã ban hành Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030 đã được ban hành. Việt Nam vươn lên vị trí thứ 26 thế giới về công bố khoa học trong lĩnh vực AI, từ hạng 134 trong vòng một thập kỷ. Hơn 50 trường đại học triển khai chương trình đào tạo liên quan đến AI. Tỷ lệ người dân sử dụng Internet đạt 78%, trong khi khoảng cách giới trong tiếp cận Internet giảm từ 10,3% năm 2018 xuống còn 4,4% năm 2023.
Báo cáo cũng chỉ ra những khoảng trống cần tiếp tục khắc phục. Tại thời điểm đánh giá, các nguyên tắc đạo đức AI mới được thể chế hóa bước đầu, cơ chế điều phối còn phân tán, công cụ giám sát trách nhiệm vẫn đang được xây dựng. Đội ngũ nhân lực chuyên sâu chỉ có khoảng 5.000 đến 7.000 kỹ sư, chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn. Dữ liệu dành cho ngôn ngữ dân tộc thiểu số còn hạn chế, trong khi phụ nữ ít hiện diện ở những vị trí kỹ thuật chủ chốt. Tác động của AI đối với năng lượng, tài nguyên và rác thải điện tử cũng chưa được đánh giá đầy đủ.
 |
Trước thực trạng đó, RAM đề xuất lộ trình hành động gồm sáu trụ cột, tập trung vào hoàn thiện pháp luật, củng cố thể chế quản trị, phát triển giáo dục và nhân lực, đầu tư hạ tầng, thúc đẩy tính bao trùm, xây dựng hệ sinh thái đầu tư có trách nhiệm. Giáo dục đạo đức AI được đặt ra từ trường phổ thông đến chương trình đào tạo công vụ, nhằm hình thành năng lực sử dụng công nghệ có trách nhiệm trong toàn xã hội.
Các khuyến nghị này song hành với quá trình Việt Nam hoàn thiện hành lang pháp lý về AI. Luật Công nghiệp công nghệ số và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân được thông qua năm 2025 đã tiếp nhận nhiều nguyên tắc về quyền con người, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia cùng các quy định phân loại hệ thống AI theo mức độ rủi ro tiếp tục tạo cơ sở đưa những nguyên tắc này vào thực tiễn.
 |
Những nhà xưởng cũ của Nhà máy Xe lửa Gia Lâm từng là một không gian công nghiệp ít được công chúng tiếp cận. Trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2023, nơi đây trở thành điểm gặp gỡ của các triển lãm, sắp đặt, hội thảo và hoạt động cộng đồng. Hơn 230.000 lượt người đã đến với lễ hội. Một phần di sản công nghiệp của thành phố được nhìn nhận bằng cách khác, thay vì chỉ là quỹ đất chờ chuyển đổi.
Sự kiện cho thấy một chuyển động đang diễn ra trong cách Hà Nội sử dụng văn hóa và sáng tạo để tiếp cận các vấn đề đô thị. Chuyển động ấy gắn với việc thành phố gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo UNESCO ở lĩnh vực thiết kế năm 2019.
Được UNESCO thành lập năm 2004, mạng lưới hiện quy tụ 408 thành phố thuộc tám lĩnh vực sáng tạo. Các thành viên cùng hướng tới việc đưa văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo vào kế hoạch phát triển đô thị, tăng cường sự tham gia của người dân và hợp tác với các thành phố khác. Cứ bốn năm, mỗi thành phố phải báo cáo việc thực hiện những cam kết đã đưa ra khi gia nhập.
Trong hồ sơ gia nhập, Hà Nội đề xuất 6 sáng kiến ở cấp địa phương và quốc tế, trong đó có xây dựng Trung tâm Thiết kế sáng tạo, củng cố mạng lưới không gian sáng tạo, tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo thường niên, hình thành diễn đàn dành cho các thành phố sáng tạo Đông Nam Á và kết nối các nhà thiết kế trẻ.
Sau khi gia nhập, lễ hội được tổ chức liên tục với nhiều chủ đề và địa điểm khác nhau. Từ khu phố cổ Hà Nội, Không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, Giảng đường 19 Lê Thánh Tông... các hoạt động thiết kế đã kết nối di sản, kiến trúc, công nghệ với đời sống đô thị. Việc mở cửa những địa điểm vốn ít được tiếp cận giúp công chúng nhận thấy khả năng tái sử dụng các công trình cũ cho mục đích văn hóa và sáng tạo.
 |
Cùng với các hoạt động thực hành, Hà Nội ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 22/2/2022 về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Sáng tạo từng bước đi vào chính sách phát triển, thay vì chỉ xuất hiện trong những chương trình văn hóa theo mùa. Báo cáo giám sát đầu tiên cũng giúp thành phố đối chiếu cam kết ban đầu với kết quả thực hiện và xác định nhiệm vụ cho chu kỳ tiếp theo.
Từ Hà Nội, mạng lưới tại Việt Nam tiếp tục mở rộng. Hội An và Đà Lạt gia nhập năm 2023, lần lượt ở lĩnh vực thủ công và nghệ thuật dân gian, âm nhạc. Năm 2025, Thành phố Hồ Chí Minh trở thành thành viên ở lĩnh vực điện ảnh. Mỗi đô thị lựa chọn nguồn lực sáng tạo gắn với lịch sử, cộng đồng và cấu trúc kinh tế để hình thành con đường phát triển riêng.
Tại Hội An, hạt nhân sáng tạo nằm ở các làng nghề, nghệ nhân và thực hành văn hóa dân gian. Thành phố hiện hỗ trợ hơn 40 lớp nghệ thuật dân gian dành cho học sinh trung học. Chương trình biểu diễn thực cảnh “Ký ức Hội An” đã tạo việc làm cho 500 thợ thủ công và nghệ sĩ địa phương. Các định hướng tiếp theo tập trung vào đào tạo nghề truyền thống, trao truyền tri thức giữa các thế hệ, ứng dụng công nghệ để quảng bá sáng kiến văn hóa và mở rộng hợp tác trong mạng lưới.
Đà Lạt đang phát huy âm nhạc như một phần của bản sắc và sức sống đô thị. Thành phố Hồ Chí Minh gia nhập mạng lưới với nền tảng 935 doanh nghiệp điện ảnh, hơn 9.000 lao động và doanh thu khoảng 500 triệu USD trong năm 2024. Do mới tham gia, sự chuyển biến tại các thành phố này cần được đánh giá qua tiến độ thực hiện cam kết trong những năm tới, thay vì xem tiềm lực sẵn có là kết quả của danh hiệu.
 |
Những kết quả ban đầu cho thấy tư cách thành viên UNESCO có thể giúp các đô thị nhận diện và phát huy nguồn lực sáng tạo, từ tái sử dụng không gian công nghiệp cũ đến khơi dậy sức sống của làng nghề. Để quá trình này được duy trì, các thành phố cần củng cố bộ máy điều phối, bảo đảm nguồn lực dài hạn, mở rộng không gian cho người sáng tạo và xây dựng chỉ số cụ thể về việc làm, thu nhập, khả năng tiếp cận văn hóa.
Khi sáng tạo đi vào quy hoạch, chính sách và đời sống hằng ngày, tư cách thành viên có thể trở thành động lực đổi mới đô thị, tạo sinh kế, nâng cao chất lượng sống và hình thành diện mạo phát triển giàu bản sắc.
Nội dung - Thiết kế: Nguyệt Linh
