Không chỉ tiếp nhận và vận dụng tri thức, chuẩn mực quốc tế, sau nửa thập kỷ gia nhập, Việt Nam từng bước hình thành những cách tiếp cận được kiểm nghiệm trong thực tiễn. Câu chuyện văn hóa cho thấy rõ hơn bước chuyển đó khi đi từ kinh nghiệm trong nước đến khả năng tham gia vào những vấn đề chung của cộng đồng quốc tế.
 |
Tư cách thành viên chỉ là điểm khởi đầu. Sự ủng hộ dành cho các sáng kiến và kinh nghiệm của Việt Nam tại UNESCO được bồi đắp qua một quá trình lâu dài, trong đó tri thức và chuẩn mực quốc tế được tiếp nhận, điều chỉnh và kiểm nghiệm trong thực tiễn. Qua nhiều thập niên, quá trình này không chỉ giúp Việt Nam vận dụng những kinh nghiệm quốc tế vào điều kiện của mình, mà còn hình thành những cách tiếp cận có thể chia sẻ với cộng đồng quốc tế.
Từ trải nghiệm nhiều năm trực tiếp tham gia công tác UNESCO, Đại sứ Phạm Cao Phong, nguyên Phó Bí thư Đảng uỷ Ngoài nước, nguyên Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, nguyên Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại Canada và nguyên Đại sứ Việt Nam tại Malaysia, cho rằng chiều sâu của quan hệ hợp tác cần được nhìn từ sự thay đổi trong cách Việt Nam tiếp nhận và vận dụng kinh nghiệm quốc tế.
 |
Triết lý phát triển đó được hình thành từ thực tiễn. Việt Nam từng bước chuyển từ cách bảo tồn chủ yếu nhằm lưu giữ quá khứ sang gắn văn hóa và di sản với đời sống đương đại. Những giá trị này được kết nối với giáo dục, khoa học, sáng tạo và phát triển kinh tế, trở thành điểm tựa để mỗi địa phương lựa chọn hướng đi phù hợp với điều kiện và bản sắc riêng. Văn hóa vì thế tham gia ngày càng sâu vào quá trình định hình chất lượng và chiều sâu của phát triển.
Một kinh nghiệm được Đại sứ Phạm Cao Phong đặc biệt nhấn mạnh trong cuộc trao đổi với Ngày Nay là việc đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được người dân gìn giữ, thực hành và trao truyền cho các thế hệ sau, nhất là đối với di sản văn hóa phi vật thể. Khi cộng đồng được xác lập là chủ thể, họ tham gia quyết định điều gì cần bảo vệ, tiếp tục sáng tạo và đưa di sản thích ứng với đời sống mới. Sự tham gia của cộng đồng đồng thời mở ra khả năng tạo sinh kế, nâng cao chất lượng sống và củng cố sự gắn kết tại địa phương.
Nguyên tắc lấy cộng đồng làm chủ thể không chỉ đặt ra với di sản. Trong giáo dục, khoa học, văn hóa hay thông tin và truyền thông, hiệu quả của các chương trình thể hiện qua mức độ hài lòng của người dân. Khi người dân trở thành một phần của quá trình đó, những kinh nghiệm bên ngoài có thể được điều chỉnh qua thực tiễn thay vì áp dụng như những mô hình có sẵn.
Những vấn đề mới đang đặt ra yêu cầu tiếp tục phát triển cách tiếp cận trên nền tảng cộng đồng. Chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu trong bối cảnh quốc tế có nhiều biến động đang tác động sâu rộng đến các lĩnh vực thuộc thẩm quyền UNESCO. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần tham gia sâu hơn vào việc xây dựng các chuẩn mực quốc tế và đóng góp những cách tiếp cận được đúc kết từ chính thực tiễn của mình.
 |
Riêng trong lĩnh vực văn hóa, Đại sứ Phạm Cao Phong nhận định: “Việt Nam cần chủ động tham gia xây dựng các chuẩn mực và sáng kiến quốc tế, trong đó có lĩnh vực văn hóa. Bên cạnh chia sẻ những kinh nghiệm đã có, Việt Nam có thể cùng các đối tác đề xuất cách tiếp cận mới đối với bảo tồn di sản trong kỷ nguyên số, phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo, bảo vệ sự đa dạng văn hóa, phát huy vai trò của văn hóa trong nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng và thúc đẩy phát triển bao trùm”.
Muốn những kinh nghiệm trong nước trở thành đóng góp cho tri thức chung, Việt Nam cần làm tốt hơn việc tổng kết thực tiễn, biến kinh nghiệm thành những luận cứ, mô hình và sáng kiến có thể đưa vào đối thoại quốc tế. Yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ chuyên gia, nhà nghiên cứu và cán bộ thực tiễn không chỉ là am hiểu lĩnh vực của mình, mà còn phải có khả năng đặt kinh nghiệm Việt Nam trong những vấn đề rộng hơn của khu vực và thế giới, tham gia đối thoại và đóng góp vào các chương trình nghị sự đa phương. Như Đại sứ Phạm Cao Phong khẳng định, “con người vẫn là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với quá trình phát triển”.
 |
Chia sẻ với báo giới nhân dịp kỷ niệm 50 năm, Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker nhìn nhận nửa thế kỷ hợp tác là một hành trình chuyển đổi toàn diện, trong đó Việt Nam đã từ vị trí tiếp nhận hỗ trợ trở thành đối tác mang tính xây dựng, đáng tin cậy và ngày càng chủ động đóng góp vào công việc chung.
Ông Baker chia sẻ: “Trong năm thập kỷ qua, Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội sâu rộng. Từ một quốc gia có thu nhập thấp, Việt Nam đã trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình thấp và đang từng bước hướng tới nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao, đồng thời đạt nhiều thành tựu đáng kể trong giảm nghèo, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu”.
Cùng với những thay đổi về kinh tế - xã hội, Việt Nam ngày càng gắn các mục tiêu phát triển với yêu cầu về tính bền vững và bao trùm. Thông qua các Báo cáo quốc gia tự nguyện, Việt Nam tiếp tục khẳng định cam kết thực hiện Các Mục tiêu Phát triển Bền vững và nguyên tắc “không để ai bị bỏ lại phía sau”, đồng thời đặt ra những mục tiêu dài hạn như trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045 và đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Trong khuôn khổ UNESCO, mức độ tham gia ngày càng sâu của Việt Nam vào các cơ chế quản trị và hoạt động chung của tổ chức cho thấy vai trò và mức độ tin cậy ngày càng lớn. Việt Nam hiện tham gia nhiều cơ chế quan trọng và gần đây tiếp tục được bầu giữ chức Phó Chủ tịch Đại hội đồng UNESCO lần thứ 43. Ông Baker khẳng định:
 |
Sự thay đổi trong quan hệ Việt Nam – UNESCO không chỉ thể hiện ở vị trí của Việt Nam trong các cơ chế của tổ chức, mà còn ở cách UNESCO tham gia vào những ưu tiên phát triển của Việt Nam. Trong giai đoạn phát triển mới sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội sẽ tập trung vào các chương trình có tác động dài hạn và mang tính hệ thống, hỗ trợ mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao, đổi mới sáng tạo, bao trùm và có khả năng chống chịu.
Trong giáo dục, trọng tâm là xây dựng hệ sinh thái học tập suốt đời, phát triển đội ngũ giáo viên, thúc đẩy các chính sách giáo dục bao trùm và nhạy cảm giới, nâng cao sức khỏe tinh thần trong trường học, phát triển kỹ năng số và kỹ năng xanh.
Trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, UNESCO sẽ tiếp tục hỗ trợ trên nền tảng mạng lưới 11 Khu dự trữ sinh quyển thế giới và 3 Công viên địa chất toàn cầu, tăng cường quản trị bảo tồn, giám sát đa dạng sinh học, phục hồi hệ sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển sinh kế bền vững. Đồng thời, tổ chức thúc đẩy các cách tiếp cận đối với công nghệ mới nổi, trong đó có trí tuệ nhân tạo, theo hướng lấy con người làm trung tâm và bảo đảm nguyên tắc đạo đức.
 |
Ở lĩnh vực văn hóa, UNESCO xác định tiếp tục phát huy vai trò của văn hóa như động lực của phát triển bền vững thông qua hỗ trợ các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo, nâng cao hiệu quả quản lý di sản theo tiêu chuẩn quốc tế và thúc đẩy du lịch bền vững dựa vào cộng đồng. Việc mở rộng mạng lưới Thành phố Sáng tạo, cùng với thúc đẩy sự tham gia bình đẳng của thanh niên và phụ nữ, được xem là những hướng đi quan trọng. Lĩnh vực thông tin và truyền thông cũng nằm trong ưu tiên, với trọng tâm nâng cao năng lực thông tin – truyền thông, phát triển kỹ năng số và xây dựng môi trường thông tin an toàn, bao trùm hơn.
“Chúng tôi tin rằng đây không phải là những ưu tiên tách biệt với phát triển, mà là những điều kiện thiết yếu để bảo đảm tăng trưởng luôn mang tính bao trùm, lấy con người làm trung tâm và hướng tới tương lai”, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam cho biết.
 |
Sự chuyển biến trong quan hệ Việt Nam – UNESCO được thể hiện rõ ở khả năng đưa những kinh nghiệm trong nước vào các đề xuất ở cấp độ đa phương. Sáng kiến “Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững” do Việt Nam đưa ra và được Đại hội đồng UNESCO khóa 43 thông qua là một trường hợp tiêu biểu.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hoá, Giáo dục của Quốc hội, nhìn nhận sáng kiến trên không phải là sự lặp lại hình thức. Ông cho biết:
 |
Sau gần bốn mươi năm kể từ Thập kỷ quốc tế về phát triển văn hóa 1988–1997, việc UNESCO đồng thuận khởi xướng một thập kỷ mới gắn trực tiếp văn hóa với phát triển bền vững, với vai trò chủ động của Việt Nam trong tư cách một quốc gia thành viên, đánh dấu bước phát triển mới trong cách UNESCO nhìn nhận vai trò của văn hóa đối với phát triển.
Sáng kiến được hình thành từ quá trình Việt Nam xây dựng và thực thi chính sách văn hóa trong nước. Trong nhiều năm qua, Việt Nam từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa. Các đạo luật như Luật Di sản văn hóa, Luật Điện ảnh, Luật Sở hữu trí tuệ đã tạo nên một khung pháp lý tương đối đồng bộ cho lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật. Chính sách văn hóa đồng thời được đặt trong tầm nhìn dài hạn, thể hiện qua các nghị quyết của Đảng, trong đó văn hóa được khẳng định là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là mục tiêu và động lực của phát triển đất nước.
 |
Cách nhìn nhận văn hóa như một thành tố của phát triển cũng chi phối định hướng đối với công nghiệp văn hóa. Văn hóa không đứng bên cạnh phát triển để hỗ trợ hay minh họa cho tăng trưởng, mà tham gia vào việc xác định chất lượng và hướng đi của tăng trưởng. Khi công nghiệp văn hóa được coi là một trong những đột phá của phát triển quốc gia, việc dựa trên các giá trị văn hóa dân tộc để định hình vị thế trong dòng chảy thế giới trở thành một lựa chọn mang tính chiến lược. Phát triển không đồng nghĩa với hòa tan bản sắc; ngược lại, bản sắc có thể trở thành điểm tựa cho hội nhập.
Các định hướng chính sách được cụ thể hóa bằng đầu tư và những chương trình thực tế. Việc triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa cho thấy vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong huy động nguồn lực. Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đầu tư cho văn hóa không thể chỉ dừng ở cấp Nhà nước. Khi văn hóa được thấm sâu vào cộng đồng và từng người dân, văn hóa mới thực sự trở thành sức mạnh nội sinh.
Sáng kiến của Việt Nam vì thế đặt văn hóa vào một câu hỏi rộng hơn về phát triển. Văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần được bảo tồn hay hỗ trợ, mà có thể góp phần định hình cách các xã hội theo đuổi phát triển bền vững.
Nội dung - Thiết kế: Nguyệt Linh
