Từ kết nối di sản, làng nghề với nhà thiết kế, doanh nghiệp đến đánh thức những không gian sẵn có và bảo đảm nguồn lực cho toàn bộ vòng đời tác phẩm, Hà Nội đang từng bước kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo. Đích đến không chỉ là những sự kiện sôi động, mà là khả năng chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm, dịch vụ, sinh kế và nguồn lực bền vững cho văn hóa Thủ đô.
 |
Một địa điểm có thể trở nên sôi động trong vài ngày lễ hội, song chừng đó chưa đủ để hình thành một hệ sinh thái sáng tạo. Khi hoạt động kết thúc mà người làm nghề, đơn vị sản xuất, doanh nghiệp và cộng đồng không còn mối liên hệ tiếp nối, giá trị tạo ra thường chỉ dừng ở trải nghiệm hoặc hiệu ứng truyền thông. Không gian sáng tạo chỉ thực sự tham gia vào công nghiệp văn hóa khi những hoạt động bên trong có khả năng hình thành sản phẩm, dịch vụ, sinh kế và nguồn lực tái đầu tư cho văn hóa.
Hà Nội có nhiều lớp tài nguyên có thể bổ trợ cho nhau. Khu vực nội đô tập trung di tích, phố nghề, không gian trưng bày và hệ thống dịch vụ. Vùng ngoại thành có làng nghề, tri thức thủ công, cảnh quan và các hình thức sinh hoạt cộng đồng. Khi được tổ chức thành tuyến, mỗi địa điểm có thể đảm nhận một vai trò riêng trong quá trình hình thành sản phẩm văn hóa, thay vì cùng lặp lại chức năng tham quan và giới thiệu.
Hành trình sáng tạo có thể bắt đầu từ nơi lưu giữ lịch sử, tiếp tục tại làng nghề để công chúng quan sát hoặc tham gia quá trình chế tác, rồi kết nối với điểm trưng bày, cửa hàng, sân khấu hay nền tảng phân phối. Mỗi mắt xích vừa làm giàu thêm trải nghiệm, vừa mở đầu ra cho sản phẩm và người làm nghề.
Việc hình thành chuỗi liên kết này đã được Hà Nội đặt ra trong chương trình Lễ hội Thiết kế Sáng tạo năm 2026. Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, đồng chí Phạm Tuấn Long chia sẻ:
 |
Định hướng này mở ra khả năng khai thác không gian sáng tạo theo nhiều khung thời gian và chức năng: ban ngày phục vụ sản xuất, đào tạo, trải nghiệm nghề; chiều tối dành cho trưng bày, workshop; ban đêm phát triển biểu diễn, ẩm thực và dịch vụ văn hóa. Trên môi trường số, câu chuyện và sản phẩm địa phương tiếp tục được quảng bá, giới thiệu và phân phối.
Trong cấu trúc ấy, kinh tế đêm không chỉ là kéo dài giờ kinh doanh, mà phải dựa trên lịch sử, nghề nghiệp và lối sống riêng của từng địa bàn. Việc sao chép mô hình chợ đêm, phố đi bộ hay sân khấu biểu diễn khó tạo dấu ấn lâu dài. Chuỗi giá trị chỉ bền vững khi mỗi nơi có bản sắc riêng và người dân địa phương được tham gia bằng chính nghề nghiệp, sản phẩm của mình.
 |
Kết quả này tạo cơ sở để thành phố nghiên cứu, đồng hành với các xã, phường phát triển dịch vụ du lịch tại địa phương. Tuy nhiên, nhân rộng mô hình không chỉ là đưa thêm hoạt động trải nghiệm về cơ sở. Làng nghề và cộng đồng cần được tham gia từ khâu thiết kế sản phẩm, tổ chức dịch vụ đến phân phối lợi ích. Đồng thời, địa phương phải từng bước hình thành năng lực vận hành, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào các đơn vị bên ngoài.
Hiệu quả của hệ sinh thái cũng không chỉ được đo bằng số sự kiện hay lượng khách, mà cần thể hiện qua số sản phẩm được đưa ra thị trường, việc làm và nguồn thu được tạo ra, mức độ tham gia của nghệ nhân, doanh nghiệp và cư dân, cùng khả năng duy trì hoạt động sau giai đoạn hỗ trợ ban đầu.
 |
Trong chuỗi giá trị sáng tạo, không gian là nơi các nguồn lực gặp nhau. Đó không chỉ là địa điểm để đặt tác phẩm hay tổ chức sự kiện, mà còn là nơi nghệ sĩ làm việc, cộng đồng tham gia, ý tưởng được thử nghiệm và sản phẩm tìm đường đến với công chúng.
Gắn với Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026, cuộc thi thiết kế không gian sáng tạo và chương trình phát triển hạ tầng cho thấy thành phố đang chuyển từ lựa chọn địa điểm tổ chức sự kiện sang kiến tạo những không gian có khả năng hoạt động lâu dài. Yêu cầu đặt ra không chỉ là cải tạo diện mạo, mà còn bổ sung chức năng, thu hút cư dân tham gia và duy trì hoạt động sau lễ hội.
Một hướng tiếp cận cụ thể được thể hiện qua dự án “Ngỡ ngàng Hà Nội” của KTS Đoàn Kỳ Thanh. Với đề án “Đánh thức 46 địa điểm”, nhóm thực hiện tìm đến những khu vực trước đây chưa được nhận diện đầy đủ về giá trị, thậm chí có nơi mất vệ sinh, ô nhiễm môi trường hoặc phát sinh vấn đề xã hội. Ông cho biết:
 |
Cách làm trên cho thấy cải tạo một địa điểm không chỉ là thay đổi diện mạo, mà còn phải tạo điều kiện để cư dân sử dụng, chăm sóc và duy trì sức sống cho không gian chung. Điều đó đặc biệt quan trọng với Hà Nội, nơi nhiều khu vực vẫn mang đặc trưng của một đô thị di sản sống. Theo KTS Đoàn Kỳ Thanh, di sản gồm ba yếu tố Hình – Lý – Khí: “Hình” là cảnh quan, kiến trúc; “Lý” là chức năng, công năng; “Khí” là hoạt động và đời sống bên trong. Thiếu “Khí”, một không gian dù còn nguyên hình thể cũng có thể chỉ còn là di tích.
Phố cổ Hà Nội là minh chứng rõ nét, khi người dân đồng thời sinh sống, sản xuất, làm việc và kinh doanh trong không gian được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Chính nhịp sống ấy tạo nên sức hấp dẫn của một “bảo tàng sống”, nơi cộng đồng trực tiếp làm nên giá trị và bản sắc di sản. Vì vậy, đưa nghệ thuật và thiết kế vào khu vực di sản phải bắt đầu từ đời sống sở tại, gắn với cảnh quan, ký ức và hoạt động hiện hữu, bổ sung chức năng mới nhưng không làm đứt gãy các quan hệ xã hội đã tạo nên sức sống của nơi chốn.
 |
Giá trị của quá trình không nằm ở số lượng công trình được chỉnh trang, mà ở khả năng duy trì hoạt động, thu hút người sáng tạo và cộng đồng cùng hiện diện. Khi mỗi địa điểm được xác định chức năng phù hợp, không gian sáng tạo sẽ vượt khỏi vai trò trang trí đô thị, trở thành nơi di sản được tiếp nối bằng thực hành, nghệ thuật đương đại gặp gỡ tri thức truyền thống và ý tưởng có điều kiện chuyển thành sản phẩm, dịch vụ văn hóa.
 |
Đánh thức một địa điểm mới chỉ là bước khởi đầu. Một không gian sáng tạo sẽ khó duy trì sức sống nếu tác phẩm xuống cấp, nghệ sĩ thiếu điều kiện tiếp tục làm việc, đơn vị vận hành không có nguồn lực bảo trì và cộng đồng chỉ xuất hiện trong ngày khai mạc. Hạ tầng sáng tạo vì thế không chỉ được tính bằng số địa điểm được cải tạo, mà còn bằng khả năng bảo đảm cho ý tưởng, tác phẩm và người sáng tạo đi hết một vòng đời.
Khoảng mười năm trở lại đây, đời sống nghệ thuật Hà Nội ghi nhận sự mở rộng rõ rệt về tư duy, phương thức thực hành và khả năng tiếp cận công chúng. Các kỳ biennale, festival ảnh, lễ hội thiết kế cùng nhiều dự án nghệ thuật đương đại đã đưa sáng tạo ra khỏi phạm vi những phòng trưng bày quen thuộc. Tác phẩm xuất hiện trên phố, trong các khu dân cư, tại di tích và những không gian công cộng, góp phần tạo nên diện mạo trẻ trung hơn cho một thành phố vốn có chiều sâu lịch sử.
Sự chuyển động đó cho thấy Hà Nội đã hình thành một đội ngũ nghệ sĩ, kiến trúc sư, nhà thiết kế và người thực hành sáng tạo có khả năng làm mới cách công chúng tiếp cận văn hóa. Tuy nhiên, nguồn năng lượng được giải phóng chưa đồng nghĩa với một môi trường hoạt động ổn định. Trong nhiều dự án nghệ thuật công cộng, phần việc phía sau sáng tạo, từ tìm kiếm không gian, huy động nguồn lực đến vận hành và bảo trì, đôi khi còn lớn hơn quá trình làm ra tác phẩm.
TS Nguyễn Thu Thủy, Trưởng khoa Nghệ thuật Thiết kế, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết:
 |
TS Nguyễn Thu Thủy dẫn kinh nghiệm từ một số thành phố, nơi chính quyền công bố khoản hỗ trợ cụ thể, chẳng hạn 10.000 euro, để cá nhân hoặc cộng đồng đề xuất dự án nghệ thuật. Hội đồng chuyên môn chịu trách nhiệm tuyển chọn, đầu tư và giám sát triển khai. Điều đáng tham khảo không nằm ở mức kinh phí, mà ở cơ chế tài trợ vừa và nhỏ với tiêu chí rõ ràng, tạo điều kiện để nhiều sáng kiến được thử nghiệm.
Hà Nội có thể xây dựng chương trình tương tự, hỗ trợ chi phí nghiên cứu, vật liệu, thiết bị hoặc thử nghiệm tại chỗ cho người trẻ, nhóm sáng tạo độc lập và nghệ nhân. Những mô hình chứng minh được hiệu quả xã hội, nghệ thuật và năng lực vận hành sẽ tiếp tục được đầu tư để hoàn thiện hoặc nhân rộng.
Đầu tư cho người sáng tạo vì thế không chỉ là hỗ trợ một nhóm nghề nghiệp, mà là tạo nguồn lực sản xuất tác phẩm, trải nghiệm, sản phẩm và hình ảnh mới cho thành phố. Khi ý tưởng có điều kiện đi từ nghiên cứu đến vận hành, giá trị nghệ thuật có thể chuyển hóa thành sức hấp dẫn đô thị, du lịch, dịch vụ và sản phẩm thị trường.
 |
