Phát triển nhân tài: Đào tạo và trọng dụng đúng cách

Ngày 10/10, Trường Đại học Thành Đô phối hợp với Quỹ Hỗ trợ Nhân tài Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Phát triển nguồn nhân lực, nhân tài quản lý kinh tế ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”. Các đại biểu tập trung phân tích những khoảng cách về kỹ năng, thách thức trong thu hút và giữ chân người tài, đồng thời đề xuất giải pháp phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, kinh doanh và quản trị. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và tự động hóa vừa mở ra cơ hội nâng cao năng suất, vừa đặt ra yêu cầu mới đối với chất lượng nguồn nhân lực.

Theo ông, đội ngũ quản lý kinh tế không chỉ cần kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn mà còn phải có tư duy chiến lược, năng lực số, khả năng khai thác dữ liệu, dự báo và dẫn dắt tổ chức trong môi trường biến động nhanh.

Tuy nhiên, nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn còn thiếu, năng lực làm chủ công nghệ chiến lược còn hạn chế, trong khi việc dự báo nhu cầu lao động và gắn kết đào tạo với sử dụng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng Việt Nam vẫn có xu hướng đánh giá nhân tài dựa nhiều vào thành tích, chưa chú trọng đúng mức đến năng lực và hiệu quả đóng góp. Do đó, cần xây dựng môi trường làm việc cởi mở, khuyến khích phản biện, sáng tạo, đồng thời mở rộng quyền tự chủ để người có năng lực được chủ động đề xuất ý tưởng và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Khoảng cách kỹ năng và áp lực giữ chân người tài

Hội thảo nhận được 100 bài tham luận, đề cập đến các vấn đề như phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực số, ứng dụng AI và đáp ứng nhu cầu nhân lực trong các ngành kinh tế quan trọng.

Từ góc độ thị trường lao động, ThS. Đinh Thị Phi Nga, Trường Đại học Thành Đô, cho biết tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ tăng từ 24,1% năm 2020 lên 29,2% năm 2025. Tuy nhiên, trình độ đào tạo chưa đồng nghĩa với khả năng đáp ứng yêu cầu công việc trong môi trường số.

Điển hình, trong khoảng 84.000 sinh viên công nghệ thông tin tốt nghiệp mỗi năm, chỉ 30-35% đáp ứng được yêu cầu công việc. Thực tế này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp vẫn là thách thức đáng kể.

Ở lĩnh vực bán dẫn, Việt Nam hiện chủ yếu tham gia các khâu lắp ráp, đóng gói và kiểm thử thông qua doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Lĩnh vực thiết kế có khoảng 50 doanh nghiệp, trong khi sản xuất wafer, công nghệ lõi và vật liệu vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Nếu không giải quyết được bài toán nhân lực chất lượng cao, Việt Nam có nguy cơ tiếp tục mắc kẹt ở những khâu có giá trị gia tăng thấp trong chuỗi cung ứng.

Bên cạnh khoảng cách kỹ năng, chênh lệch thu nhập giữa khu vực công và tư cũng ảnh hưởng đến khả năng thu hút, giữ chân nhân tài. Theo tham luận của TS. Trần Thị Hằng, Trường Đại học Thành Đô, thu nhập phổ biến ở khu vực công dao động từ 5,5-10 triệu đồng/tháng, trong khi khu vực tư ở mức 15-30 triệu đồng/tháng.

Ông Phạm Hoàng Lam, Văn phòng Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, nhận định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển nhân tài là hai vấn đề khác nhau. Nếu chỉ chú trọng đào tạo số lượng lớn mà thiếu cơ chế phát hiện, trao quyền và ghi nhận người tài, khu vực công sẽ khó xây dựng đội ngũ chuyên gia đủ năng lực dẫn dắt các lĩnh vực mới. Vì vậy, ông đề xuất quản trị nhân tài theo vòng đời, từ phát hiện, thu hút, bố trí sử dụng đến chuẩn bị đội ngũ kế cận.

Đổi mới cơ chế sử dụng và trọng dụng nhân tài

Nhiều tham luận tại hội thảo chỉ ra rằng việc sử dụng nhân lực vẫn còn nặng về bằng cấp, thâm niên. Trong khi đó, một bộ phận cán bộ được đào tạo ở nước ngoài chưa được bố trí công việc tương xứng khi trở về, gây lãng phí nguồn lực và giảm hiệu quả đầu tư cho đào tạo.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chính sách nhân tài cần được triển khai đồng bộ từ tuyển chọn, đào tạo, sử dụng đến đánh giá và đãi ngộ. Các đại biểu đề xuất Việt Nam xây dựng bản đồ kỹ năng quốc gia, tài khoản học tập cá nhân và hội đồng kỹ năng theo ngành nhằm kết nối cung - cầu lao động, giúp người lao động cập nhật kỹ năng theo nhu cầu của nền kinh tế.

Đối với AI, yêu cầu không chỉ là xác định số lượng kỹ sư cần đào tạo mà còn phải làm rõ những năng lực nền kinh tế cần ở từng lĩnh vực. Nhu cầu nhân lực không chỉ nằm ở đội ngũ phát triển công nghệ mà còn bao gồm các nhà quản lý có khả năng ứng dụng AI và dữ liệu vào phân tích, dự báo và ra quyết định. Điều này đòi hỏi tăng cường liên kết giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, bảo đảm chương trình đào tạo gắn với thực tiễn và nhu cầu phát triển của thị trường lao động.

Thực tế cho thấy, phát triển nhân tài không chỉ được đo bằng số người được đào tạo hay bằng cấp đạt được, mà quan trọng hơn là khả năng phát huy năng lực và tạo ra giá trị. Khi người tài được bố trí đúng vị trí, trao quyền phù hợp và có cơ chế đãi ngộ tương xứng, nguồn lực đầu tư cho đào tạo mới có thể chuyển hóa thành năng suất lao động và sức cạnh tranh của nền kinh tế.