Chuỗi triển lãm Hành trình Huỳnh Phương Đông do các bảo tàng, gia đình họa sĩ Huỳnh Phương Đông và SANN - The House of Art (Ngôi nhà nghệ thuật) phối hợp tổ chức. Ngày 15/3, sẽ khai mạc tại Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM. Sau đó sẽ khai mạc tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, dự kiến ngày 10/4; khai mạc tại Nhà trưng bày triển lãm TPHCM ngày 20/03; khai mạc tại một địa điểm đặc biệt (sẽ công bố sau) tại Hà Nội ngày 22/04 và dự kiến ra mắt bộ sách 10 cuốn dịp 30/4.
Một đời đi và vẽ
Từ hơn 3.000 tác phẩm (gồm các chất liệu và ký họa), chuỗi triển lãm Hành trình Huỳnh Phương Đông chọn bày hơn 700 tác phẩm ở 4 địa điểm kể trên, sẽ trở thành sự kiện triển lãm quy mô lớn nhất về Huỳnh Phương Đông từ trước đến nay. Bộ sách Hành trình Huỳnh Phương Đông sẽ chọn giới thiệu hơn 2.500 tác phẩm.
Họa sĩ Huỳnh Phương Đông gắn liền sáng tác với kháng chiến và tuyên truyền, nhưng với chuỗi triển lãm Hành trình Huỳnh Phương Đông sẽ thấy không chỉ có như vậy. Giới thưởng ngoạn sẽ được nhìn thấy một Huỳnh Phương Đông đa dạng và đa diện, từ các ký họa phong cảnh thời chiến cho đến ký họa phong cảnh thời bình - xây dựng đất nước, từ những con người trong chiến tranh, đi qua chiến tranh và trở về cuộc sống thường nhật, từ những chuyến đi khắp Việt Nam cho đến các chuyến đi nhiều nước trên thế giới, từ chân dung chỉnh tề cho tới tranh khỏa thân…
 |
Năm 1977, họa sĩ Huỳnh Phương Đông đảm nhiệm Cục phó Cục Mỹ Thuật, Bộ Văn hóa Thông tin. Năm 1978 ông đi công tác Campuchia những tháng cuối năm, tập trung ghi lại những hình ảnh quan trọng khi Việt Nam hỗ trợ Campuchia gấp rút chuẩn bị cuộc tổng phản công tháng 12/1978, giải phóng thủ đô Phnom Penh và kết thúc chế độ diệt chủng Pol Pot |
Có thể nói Huỳnh Phương Đông dành cả cuộc đời của mình chỉ để vẽ và vẽ, ông lại có ý thức bảo quản tác phẩm, nên ngày nay công chúng mới có dịp nhìn ngắm lại hành trình hội họa xuyên suốt của ông.
Ngay những ký họa chân dung thời chiến, vẽ phe kháng chiến và vẽ các chiến thắng, ông cũng ưu tiên vẽ những lúc ngơi nghỉ bên chiến hào, những khoảnh khắc tâm tình. Các ký họa ấy cho thấy ông có đủ thời gian để hiểu và nắm bắt nhân vật, lột tả được tâm tư, tính cách mỗi người. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều ký họa của ông sau này cũng chính là ảnh thờ, khi các nhân vật ấy hy sinh trong chiến tranh.
Chuỗi triển lãm lần này bày các tác phẩm xuyên suốt cuộc đời cầm cọ của ông, đặc biệt các chân dung trong đó các thập niên 1960 và 1970, thời chiến tranh ác liệt; các thập niên sau chiến tranh, với sự xúc động gặp mặt, vươn lên trong đời sống. Sau 50 năm hòa bình, giờ xem lại thật xúc động. Sinh thời, trong một bài phỏng vấn, họa sĩ Huỳnh Phương Đông từng nói: “Tôi vẽ chân dung hàng trăm bè bạn và đồng chí... Nhiều bạn bè của tôi hồi đó là những chàng trai, những cô gái còn rất trẻ, nhưng họ vô cùng dũng cảm trên chiến trường. Tôi có trách nhiệm gìn giữ kỷ niệm về họ...”.
 |
Ký họa than chì Lớp học trong rừng năm 1967 |
Đến với trưng bày ở Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM, sẽ cho thấy mức độ đi của họa sĩ Huỳnh Phương Đông. Ông gần như đi xuyên suốt thời chiến, qua rất nhiều tỉnh thành với mức độ ác liệt khác nhau, đi để tìm kiếm những khoảnh khắc ý nghĩa và đáng sống. Khi hòa bình lập lại, ông đi vẽ nhiều nước, từ Liên Xô (Nga), Cuba, Trung Quốc, Lào, Campuchia… cho đến Canada, Pháp, Ý… Thậm chí ông còn đi đến những nơi hẻo lánh, còn chưa có đường đi. Nơi đây, ngoài các phẩm, người xem còn thấy các kỷ vật, thư từ khác.
Tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là những tác phẩm mà gia đình cùng với SANN - The House of Art mang ra làm công tác bảo dưỡng, phục chế. Người xem sẽ thấy một Huỳnh Phương Đông của đa chất liệu, của các ký họa của lớp mỹ thuật trong chiến khu, của các tác phẩm đoạt giải thưởng…
 |
Tác phẩm Cô du kích Củ Chi năm 1965 |
Còn tại địa điểm đặc biệt ở Hà Nội sẽ là những chân dung du kích thời chiến, là chân dung quân nhân và các sĩ quan, tướng tá, là các trận đánh lớn như Bình Giã, La Ngà…
Một điểm nhấn khác của chuỗi triển lãm là tại Nhà trưng bày triển lãm thành phố, nơi SANN - The House of Art sẽ mang đến những câu chuyện thời chiến xúc động, cao cả và nhân văn. Những nhân vật trong tranh đi qua thời chiến về thời bình, những giây phút bình yên của họ, những khoảnh khắc đời thường của họ… càng làm tăng thêm giá trị của hy sinh và hòa bình.
 |
Tác phẩm màu nước, than chì Căn cứ rừng Sác |
Trong chuỗi triển lãm lần này, người xem sẽ có dịp xem chân dung 8 vị tướng và nhiều văn nghệ sĩ, trí thức nổi tiếng. Được xem một tác phẩm đặc biệt vẽ về Đồng Nai từ trên cao, như cách ngày nay chúng ta dùng máy ảnh flycam để quan sát cảnh vật. Ngoài ra là các tư liệu, bưu ảnh, bưu thiếp, kỷ vật, hiện vật, tranh cổ động, tem thư… để hiểu thêm về bối cảnh sống và tâm tình của Huỳnh Phương Đông.
 |
Một tác phẩm Nude |
Trong hoàn cảnh còn nhiều hạn chế về thiết bị ghi hình tân tiến (máy quay phim, chụp ảnh…) thì những ký họa của Huỳnh Phương Đông đã ghi lại trung thực cảnh tượng khốc liệt của nhiều trận đánh, những chân dung đầy xúc cảm của đồng chí, đồng nghiệp. Những bức vẽ chân dung chiến sĩ sẽ tự tìm đường về với gia đình của họ.
Mong ước của gia đình
Họa sĩ Huỳnh Phương Đông tên khai sinh Huỳnh Công Nhãn, sinh ngày 22/4/1925 tại Bình Hòa, Gia Định, năm 1941-1945 theo học trường Mỹ nghệ thực hành Gia Định nhưng tháng 6/1945 ông bỏ học tham gia Hội Thanh niên Tiền Phong hoạt động tại Sóc Trăng. Từ đó ông đã đem tài năng mỹ thuật của mình theo hai cuộc kháng chiến giữ nước và vẽ không ngưng nghỉ trước khi qua đời.
Dù có nhiều cuộc triển lãm trong và ngoài nước, là một trong 123 thành viên sáng lập Hội Mỹ thuật Việt Nam vào năm 1957 nhưng trong năm 1957 ông cũng tham gia học khoa điêu khắc ở trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam tại Hà Nội. Đến năm 1963 khi mới làm xong tác phẩm điêu khắc để tốt nghiệp thì ông nhận lệnh vào chiến trường miền Nam khi chưa nhận bằng. Sau này, vì nhiều lý do, họa sĩ Huỳnh Phương Đông cũng không nhận được tấm bằng tốt nghiệp dù ông học hành mỹ thuật rất bài bản.
 |
Bà Lê Thị Thu và anh Huỳnh Phương Đông, vợ và con trai của họa sĩ |
Bà Lê Thị Thu kết hôn với ông Huỳnh Công Nhãn năm 1957 tại Hà Nội và sống với nhau gần 60 năm cho đến khi ông qua đời tại TPHCM, bày tỏ mong ước: “Dù không để làm gì cả, chỉ là để gia đình lưu lại như kỷ niệm với ông, tôi mong muốn nhận được tấm bằng tốt nghiệp từ trường mỹ thuật mà chồng tôi từng theo học. Ông nhà tôi từng hỏi về tấm bằng này thì được trả lời, đại ý ông nổi tiếng lắm rồi thì nhận tấm bằng để làm gì nữa”.
Năm 2007, họa sĩ Huỳnh Phương Đông nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật. Tuy nhiên, ước muốn của ông lúc sinh thời, cũng như nhiều họa sĩ có cống hiến cho sự nghiệp cách mạng là được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh. Bà Lê Thị Thu cho biết đây cũng là mong ước của gia đình.
Nói về chuỗi triển lãm Hành trình Huỳnh Phương Đông, bà Lê Thị Thu bày tỏ: “Từ sau khi anh ra đi vào năm 2015, gia đình luôn gìn giữ các tác phẩm của anh cẩn thận và xem như báu vật. Tôi và các con luôn khắc ghi trong tâm khảm mình mong mỏi của anh: “Phải giữ lại tranh cho lịch sử, cho nước nhà và cho con cháu. Đừng để người trẻ Việt Nam sau này, muốn xem tranh chiến tranh Việt Nam lại phải qua nước ngoài mới xem được”.
Năm 1963, vợ chồng Huỳnh Công Nhãn – Lê Thị Thu sinh được người con trai và ông đặt tên cho con là Huỳnh Phương Đông – tên tàu vũ trụ Phương Đông của Liên Xô. Từ đó ông Huỳnh Công Nhãn lấy tên con làm bí danh và cũng là bút danh.
Anh Huỳnh Phương Đông, con trai họa sĩ, cho biết: "Đụng tay vào công tác sắp xếp, lưu trữ, tôi và má mới bàng hoàng nhận ra rằng… dẫu cho ngôi nhà này có là một không gian lớn nhất trong cuộc đời của ba, thì nó vẫn là chưa đủ, vẫn quá nhỏ bé so với công trình đồ sộ mà ông đã làm. Thấy vậy, tôi càng thương và phục ông hơn."
