Bảo vệ giá trị chứ không phải thay đổi Quốc ca trong kỷ nguyên số

Tác phẩm “Tiến quân ca” - Quốc ca Việt Nam đã đồng hành cùng lịch sử dân tộc, trở thành một trong những biểu tượng thiêng liêng của Tổ quốc, gắn với ký ức và tình cảm của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Việc lấy ý kiến cho Dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhằm xây dựng một nghị định riêng, thống nhất các nguyên tắc sử dụng, cũng như bảo vệ Quốc ca trước nguy cơ bị xuyên tạc, làm biến dạng trên không gian mạng... là việc làm cần thiết, để gìn giữ một biểu tượng thiêng liêng của quốc gia, dân tộc và chắc chắn không phải là thay đổi Quốc ca như một số thông tin bịa đặt.

Quốc ca - những giá trị không thể thay thế

Trong đời sống của mỗi quốc gia, Quốc kỳ, Quốc huy và Quốc ca là những biểu tượng đặc biệt, kết tinh lịch sử, chủ quyền, bản sắc và niềm tự hào dân tộc. Với Việt Nam, tác phẩm “Tiến quân ca” của nhạc sỹ Văn Cao, ra đời năm 1944 đã gắn với những bước ngoặt quan trọng của lịch sử dân tộc.

Tháng 8/1945, “Tiến quân ca” được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp lựa chọn làm Quốc ca của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 17/8/1945, ca khúc “Tiến quân ca” lần đầu tiên được cất lên trước đông đảo dân chúng trong cuộc mít tinh của nhân dân trước Nhà hát Lớn Hà Nội.

Ngày 19/8/1945, cũng tại Nhà hát Lớn Hà Nội, trước hàng ngàn quần chúng nhân dân, giữa một rừng cờ đỏ sao vàng, nhạc sỹ Văn Cao đã chỉ huy đội đồng ca thiếu niên tiền phong hát vang bài “Tiến quân ca."

Đến ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bài “Tiến quân ca” được cử hành chính thức bởi Ban nhạc Giải phóng quân do nhạc sỹ Đinh Ngọc Liên chỉ huy.

Năm 1946, “Tiến quân ca” đã được Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chọn làm Quốc ca. Đến năm 1955, Quốc hội đã mời nhạc sỹ Văn Cao tham gia sửa chữa một số chỗ về phần lời, để phù hợp với tình hình thực tế, đó chính là bài Quốc ca như hiện nay.

Đã có lúc, Quốc ca Việt Nam đứng trước nguy cơ bị thay thế. Đó là vào năm 1981, kỳ họp cuối cùng của Quốc hội khóa VI đã quyết định tổ chức một cuộc vận động sáng tác Quốc ca mới, để thay thế bài “Tiến quân ca," với lý do “cách mạng Việt Nam đã chuyển sang một giai đoạn mới. Để cổ vũ mạnh mẽ đồng bào và chiến sỹ ta, thể hiện sâu sắc chí khí hào hùng của toàn dân quyết tâm thực hiện những nhiệm vụ mới của cách mạng, thì cần có một Quốc ca mới."

Cuộc vận động sáng tác Quốc ca mới được tiến hành quy mô, bài bản. Hàng nghìn tác phẩm được các nhạc sỹ gửi đến Ban vận động, qua 2 vòng xét duyệt kỹ lưỡng, Ban vận động đã chọn được 17 bài hát để trình lên Quốc hội nghe và giới thiệu rộng rãi để lấy ý kiến nhân dân. Nhưng rồi cuối cùng, Quốc hội quyết định tiếp tục giữ bài “Tiến quân ca” là Quốc ca, bởi đó chính là ý nguyện của đông đảo nhân dân.

Năm 2013, một đại biểu Quốc hội từng đưa ra đề xuất đổi lời Quốc ca, đề xuất này đã vấp phải sự phản đối của nhiều nhạc sỹ.

Giới chuyên môn cho rằng Quốc ca không đơn thuần là một bài hát mà trở thành biểu tượng đúc kết xương máu của một dân tộc qua bao nhiêu năm, có giá trị thiêng liêng của một Nhà nước, nó có ý nghĩa lớn lao về mặt tinh thần, lịch sử và không thể thay thế…

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Hiến pháp năm 2013 là cơ sở pháp lý cao nhất xác lập vị trí của Quốc ca trong hệ thống các biểu tượng quốc gia. Khoản 3 Điều 13 Hiến pháp quy định: “Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhạc và lời của bài Tiến quân ca." Việc Quốc ca được quy định trực tiếp trong Hiến pháp khẳng định vị trí pháp lý đặc biệt của Quốc ca, đồng thời đặt ra yêu cầu phải có hệ thống quy định pháp luật để bảo đảm việc sử dụng thống nhất, trang nghiêm; bảo vệ tính toàn vẹn và phát huy giá trị của Quốc ca trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và trong điều kiện phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số hiện nay.

Các chuyên gia văn hóa cũng khẳng định, Quốc ca Việt Nam luôn đồng hành cùng lịch sử dân tộc, cần được giữ gìn, bảo vệ và sử dụng thống nhất. Nhạc và lời của Quốc ca đã được xác lập trong Hiến pháp, vì thế, không một cá nhân, tổ chức, nền tảng số hay công nghệ nào có thể tự mình làm thay đổi Quốc ca. Vì vậy, việc xây dựng Nghị định quy định về sử dụng Quốc ca là cần thiết, nhằm tạo ra một khuôn khổ pháp lý thống nhất để bảo vệ một biểu tượng quốc gia trong đời sống hiện đại.

Chuẩn hóa Quốc ca

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong đời sống hiện nay, Quốc ca nhìn chung được sử dụng nghiêm túc, trang trọng. Tuy nhiên, thực tế vẫn có sự khác nhau về bản hòa âm, phối khí, bản ghi âm, chất lượng âm thanh và cách thức thể hiện. Có nơi hát trực tiếp, có nơi sử dụng bản ghi âm; trong một số trường hợp, việc sử dụng Quốc ca và Quốc thiều cũng chưa thật sự thống nhất.

Hiện nay, các quy định liên quan đến Quốc ca, Quốc thiều đã được đề cập ở nhiều văn bản khác nhau, từ nghi lễ Nhà nước, nghi lễ đối ngoại, các ngày kỷ niệm, lễ tang đến quảng cáo, sở hữu trí tuệ, giáo dục, quốc phòng, an ninh, thể dục, thể thao... Tuy nhiên, các quy định này được hình thành ở nhiều thời kỳ và chủ yếu điều chỉnh theo từng lĩnh vực, chưa hình thành một khuôn khổ pháp lý thống nhất về sử dụng, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca.

Trong khi đó, sự phát triển nhanh chóng của môi trường mạng, các nền tảng số, truyền thông đa phương tiện và trí tuệ nhân tạo đang làm xuất hiện nhiều phương thức sử dụng Quốc ca mới. Việc đăng tải, chia sẻ, cắt ghép, chuyển đổi định dạng, thay đổi tốc độ, cao độ, phối khí hoặc lồng ghép Quốc ca vào các sản phẩm số có nguy cơ làm sai lệch, biến dạng, ảnh hưởng đến tính trang nghiêm và giá trị biểu tượng của Quốc ca.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các hoạt động đối ngoại, sự kiện văn hóa, thể thao quốc tế và hoạt động trên môi trường số không ngừng gia tăng, việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất, rõ ràng và khả thi là yêu cầu cấp thiết, nhằm bảo đảm Quốc ca được sử dụng đúng nghi thức, trang nghiêm và đồng bộ, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho việc phổ biến, giáo dục và phát huy giá trị Quốc ca trong đời sống xã hội.

Tại Hội thảo lấy ý kiến đối với Dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức mới đây, nhiều ý kiến đại biểu bày tỏ sự đồng tình với việc cần thiết phải xây dựng một Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca Việt Nam, nhằm hình thành khuôn khổ pháp lý thống nhất, điều chỉnh toàn diện quá trình sử dụng, bảo vệ, phổ biến và phát huy giá trị Quốc ca, phù hợp với đời sống xã hội và yêu cầu chuyển đổi số hiện nay.

Dự thảo Nghị định quy định việc sử dụng Quốc ca gồm 4 chương, 24 điều, tập trung vào 7 nhóm nội dung bao gồm: Quy định chung; Quy định chuẩn hóa việc sử dụng Quốc ca; Quy định về sử dụng và nghi thức Quốc ca, Quốc thiều; Quy định về phạm vi sử dụng, các trường hợp không sử dụng Quốc ca; Quy định về Quốc ca trên môi trường số; Quy định về bảo vệ, phát huy giá trị và cơ sở dữ liệu số quốc gia về Quốc ca; Trách nhiệm quản lý và tổ chức thực hiện.

Theo ông Nghiêm Hà Hải, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện, Dự thảo được xây dựng trên cơ sở bảo đảm Quốc ca được sử dụng đúng với vị trí là biểu tượng quốc gia, bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn, trang nghiêm và thống nhất trong quá trình sử dụng; đồng thời góp phần bảo vệ và phát huy giá trị lịch sử, chính trị, văn hóa của Quốc ca.

Dự thảo cũng hướng tới bảo đảm quyền tiếp cận, phổ biến và sử dụng Quốc ca hợp pháp; việc bảo vệ sự tôn nghiêm phải đi cùng với việc tạo điều kiện để Quốc ca được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội; kế thừa những quy định còn phù hợp, khắc phục khoảng trống, bất cập của pháp luật hiện hành; quy định rõ những vấn đề thực sự cần thiết, không tạo thêm thủ tục hành chính không cần thiết; đồng thời, bảo đảm khả năng thích ứng với môi trường số và công nghệ mới, trong đó có môi trường mạng, nền tảng số, truyền thông đa phương tiện và trí tuệ nhân tạo. Qua đó, vừa bảo vệ Quốc ca, vừa bảo đảm việc phổ biến, sử dụng hợp pháp không bị cản trở bởi các cơ chế nhận diện hoặc quản lý nội dung trên nền tảng số.

Một trong những nội dung của Dự thảo Nghị định được nhiều người quan tâm là Nhà nước công bố bản hòa âm, phối khí chính thức và bản ghi âm chính thức Quốc ca, Quốc thiều; Tài liệu hướng dẫn sử dụng Quốc ca, cử Quốc thiều; Tài liệu, thông tin về lịch sử, giá trị và ý nghĩa của Quốc ca…; quy định việc sử dụng Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số và trong sản phẩm truyền thông, trong đó quy định không được sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo hoặc phương tiện kỹ thuật để tạo ra nội dung làm sai lệch, biến dạng, xuyên tạc, xúc phạm Quốc ca hoặc giả mạo bản hòa âm, phối khí chính thức, bản ghi âm chính thức của Quốc ca, Quốc thiều.

Dự thảo cũng yêu cầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng, quản lý, cập nhật và vận hành cơ sở dữ liệu về Quốc ca; bảo đảm tính chính xác, toàn vẹn, an toàn, khả năng khai thác lâu dài và phù hợp với quy định của pháp luật về dữ liệu, giao dịch điện tử và pháp luật có liên quan, để các cơ quan, tổ chức, cá nhân được tiếp cận, khai thác và sử dụng miễn phí các dữ liệu, tài liệu được công khai trên cơ sở dữ liệu về Quốc ca…

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Huyền, Vụ Tuyên truyền, Ban Tuyên giáo Trung ương, bước đầu dự thảo đã xác lập được những nội dung quan trọng, trong đó có việc hướng dẫn thống nhất bản ghi âm, hòa âm, phối khí với phần nhạc và lời Quốc ca.

Bà Nguyễn Thị Thanh Huyền cho rằng, sự khác nhau về hòa âm, phối khí đang là một thực tế, vì vậy cần quy định rõ để bảo đảm tính thống nhất, chuẩn mực và khả thi. Vấn đề hát trực tiếp hay phát bản ghi âm cũng cần được quy định theo hướng xác định rõ điều kiện, trường hợp áp dụng, thay vì buộc phải lựa chọn một phương án duy nhất.

Theo ông Nguyễn Mạnh Khải, Phó Vụ trưởng Vụ Quốc phòng-An ninh, Văn phòng Chủ tịch nước, thực tế có nhiều bản Quốc ca chưa chuẩn về nhạc và lời đang trôi nổi trên mạng. Ông Nguyễn Mạnh Khải đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng để có giải pháp xử lý, gỡ bỏ những bản không phù hợp; đề nghị cần có bộ nhận diện về Quốc ca, để các tầng lớp nhân dân dễ nhận biết, hiểu và sử dụng đúng…

Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Ninh Thị Thu Hương cho biết, Ban soạn thảo sẽ tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến để tiếp tục hoàn thiện Dự thảo Nghị định, bảo đảm tính thống nhất, khả thi, phù hợp với thực tiễn sử dụng Quốc ca và yêu cầu phát triển của môi trường số.