Nằm ở trung tâm Si Ma Cai trên một quả đồi cao hiện vẫn còn dấu tích của một đồn Pháp xây dựng kiểu lô cốt với tường đá dày chắn sương mù và khí núi. Quan trọng nhất là chắn được hòn tên, mũi đạn trong khu vực giáp ranh đầy biến động ở biên giới. Một tảng đá xám còn lại ở di tích này còn ghi rõ ngày khánh thành công trình này là 12-3-1935, thời điểm người Pháp duy trì chế độ thực dân tại Bắc Hà - Si Ma Cai để vơ vét tài nguyên, thu mua thuốc phiện và phân phối lại nhu yếu phẩm một cách hà khắc qua các thổ ty người địa phương. Di tích này hiện nằm khuất phía sau của nhà khách Đồn Biên phòng Si Ma Cai. Mỗi tuần một lần Si Ma Cai vào phiên chợ huyện, khu vực này người từ khắp nơi đổ về, nhưng di tích đã bỏ hoang.
Những buổi chiều xám lạnh, khối lô cốt nhuộm màu chì của khí núi, dường như khiến cho Si Ma Cai thêm phần bí ẩn. Trên tường của công trình đồn Pháp đầy vết đạn lỗ chỗ, lạnh hiu hắt. Theo người dân địa phương, đồn Pháp này đóng ở đây chỉ nhằm thu mua sản vật địa phương, án ngữ con đường buôn bán nhiều mặt hàng có giá trị qua biên giới và nội địa. Si Ma Cai là trung tâm thương mại của cả khu vực Tây Bắc. Dấu tích còn lại ở Si Ma Cai đến bây giờ là khu vực buôn bán trâu, bò, ngựa lớn nhất miền Bắc. Gia súc từ khắp các trại giống trong khu vực tụ về đây, rồi từ đây lại tỏa đi các nơi trong nước, nhiều khi sang cả Trung Quốc. Điều lạ lùng là Si Ma Cai không có nhiều đất canh tác, nhưng trâu, bò thì nhiều vô kể, được mua đi bán lại, nằm trong các trại nuôi vỗ béo, các bãi tập kết gia súc lớn. Điều đặc biệt ở Si Ma Cai khiến du khách trong và ngoài nước chú ý chính là khu chợ gia súc có một không hai này.
Dấu tích của một khu vực buôn bán thương mại lâu đời là minh chứng cho vùng đất trù phú, giàu sản vật, con người giao thương cởi mở và vì thế Bắc Hà – Si Ma Cai cũng du nhập nhanh nhất những thú chơi, ẩm thực, kiến trúc đặc sắc. Rượu ngô men hồng mi của người Mông Bắc Hà là một điển hình trong ẩm thực địa phương. Họ sở hữu một bí quyết lên men rượu từ bột quả cây hồng mi để nấu lên loại rượu đặc sắc trong vắt như khí trời, thơm lừng mùi hương tự nhiên. Rượu nấu bằng men hồng mi ủ lâu năm trong chum sành có thể khiến cho người uống say ngất ngư 3 ngày liền. Người dân địa phương rất tự hào về loại nước này. Si Ma Cai - Bắc Hà còn là trung tâm nổi tiếng mua bán thổ cẩm, là nơi phát tích của giống ngựa Bắc Hà, chó Bắc Hà thuần chủng. Và cũng không ở đâu như ở Bắc Hà có một cuộc đua ngựa với truyền thống lâu đời mà nguồn gốc là từ những nài ngựa đua có kinh nghiệm. Có thể cuộc đua ngựa xuất hiện từ khi các chợ ngựa đông đúc, thương lái từ khắp nơi đổ về đây, lúc rảnh rỗi, họ đua để thử sức những con ngựa tốt, lâu dần cuộc đua trở thành truyền thống, là sự trông đợi của người địa phương và khách du lịch.
Theo một nghiên cứu địa chất, vùng Si Ma Cai - Bắc Hà ngày nay là vùng cổ thạch với nhiều trầm tích còn chưa khám phá hết. Lớp đất mặt cao nguyên màu mỡ và đặc biệt phù hợp với cây thuốc phiện. Vì vậy, vùng này được mệnh danh là cao nguyên trắng với hàm ý là vùng đất trồng, thu hoạch, buôn bán trao đổi và tàng trữ nhiều cây anh túc. Chứng nhân giá trị nhất cho nhận định này là dinh thự Hoàng A Tưởng - một trong những dinh thự cổ hiếm hoi còn lại của các thổ ty vùng Tây Bắc.
Trong tài liệu cũ ghi lại, dinh Hoàng A Tưởng là một công trình kiến trúc đồ sộ Đông Tây trộn lẫn. Cả công trình là những dãy nhà lớn, tường bao cao dày màu trắng nằm bí ẩn trong những lớp cây cổ thụ. Dinh thự này giờ đây trở thành điểm đến văn hóa dành cho những người muốn khám phá cao nguyên Bắc Hà. Khách du lịch hứng khởi với một điểm đến vừa nhuốm màu cũ kỹ của lịch sử, lại vừa rộn ràng nhịp sống thời cuộc. Đôi lúc, những câu chuyện rùng rợn về vùng đất nhiều bất trắc, cướp bóc dưới sự cai trị hà khắc của tầng lớp giàu có năm xưa với người làm thuê chỉ làm bí ẩn thêm màu sắc của vùng đất này.
Có nhiều bí ẩn không cần được giải mã, người ta chỉ chờ được hưởng thụ nó, sống trong nó và tìm thấy giá trị cũng những gì đã qua hiện hữu trong màu sắc cuộc sống hôm nay mà thôi. Si Ma Cai - Bắc Hà là một vùng đất như vậy.
