 |
Từ trái qua: Nhà văn Nguyễn Trương Quý, Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy và Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga. |
Trong khuôn khổ Hội sách Hà Nội 2026, chương trình “Hà Nội - Thành phố, gương mặt, con người” do Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức tối 3/10 đã đưa văn chương, nghiên cứu văn hóa và kiến trúc vào cùng một cuộc đối thoại. Mượn tên tác phẩm của Tô Hoài, cuộc trò chuyện đặt ra vấn đề vẫn theo Hà Nội trong quá trình phát triển: thành phố có thể thay đổi đến đâu mà không đánh mất căn tính của mình.
Câu chuyện ấy trở nên rõ hơn khi nhìn vào những không gian đang biến đổi từng ngày. Phố cổ, biệt thự thời Pháp, khu tập thể cũ hay những hàng cây đều có thể thay hình đổi dạng. Điều còn lại đôi khi nằm trong trang sách, một bức ký họa và ký ức của những người từng sống ở đó.
Một Hà Nội qua nhiều lớp ký ức
Nhà văn Nguyễn Trương Quý gợi mở cách đọc Hà Nội vượt ra ngoài địa danh và mốc lịch sử. Theo ông, mỗi tác giả để lại một “đường dẫn” riêng vào thành phố. Thạch Lam đem đến Hà Nội trữ tình, giàu mỹ cảm; Tô Hoài đi gần đời sống, con người và phong tục; Hoàng Đạo Thúy lại giúp độc giả lần theo địa danh, cảnh vật và lịch sử của từng không gian.
Giá trị của văn chương vì thế nằm cả ở khả năng lưu lại cách con người một thời cảm nhận nơi mình sống. Nhà văn Nguyễn Trương Quý cho rằng có những điều số liệu thống kê khó chuyển tải, trong khi mô tả văn chương có thể giữ lại mỹ cảm văn hóa, cảnh vật và nếp sống của một thời.
Từ góc nhìn nghiên cứu, Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga, Viện Văn học nhận thấy trong tác phẩm của Hoàng Đạo Thúy, Thạch Lam hay Tô Hoài là một Hà Nội đẹp, tinh tế, hào hoa nhưng mang nhiều sắc thái. Riêng Hà Nội thanh lịch của Hoàng Đạo Thúy lưu giữ những “mật mã” về cách đi đứng, ăn ở, nói chuyện, tiếp khách và giao đãi, những giá trị mà theo bà, đôi lúc người hôm nay cảm thấy đã mai một.
Hà Nội trong văn chương và Hà Nội ngoài đời không hoàn toàn trùng khít. Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga gọi đó là một “độ vênh”. Thành phố trầm tư, hào hoa trong trang viết khi bước ra thực tế có thể là khói bụi, tiếng ồn và những không gian đông đúc khiến chính người sống ở Hà Nội cũng khó chịu.
“Nhưng khi tôi có một thời gian sống ở nước ngoài, xa Hà Nội, tôi lại thấy nhớ chính những điều ấy”, Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga chia sẻ. Với bà, “độ vênh” ấy không hẳn tiêu cực, bởi nó cho thấy một Hà Nội đa thanh, nhiều sắc thái, có khả năng dung nạp cả sự xô bồ của hiện tại bên cạnh vẻ tĩnh lặng trong ký ức.
Phát triển nhưng không xóa ký ức
Nếu văn chương giữ lại Hà Nội bằng chữ, những người ký họa đô thị ghi lại thành phố bằng đường nét. Sau khoảng 10 năm đi vẽ phố, Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy trở nên nhạy cảm với từng mái ngói, bức tường, cành cây và mùa hoa. Sau bão Yagi, nhìn cây cổ thụ ở đền Hàng Cá bị đổ, công trình trở nên trơ trụi, bà kể mình cảm thấy “xót xa và hụt hẫng lắm”.
Nỗi tiếc nuối ấy cho thấy di sản đô thị không tồn tại như những vật thể đơn lẻ. Một hàng cây, khu tập thể hay góc phố có thể gắn với đời sống của cả cộng đồng. Bởi vậy, khi một thành tố biến mất, thành phố có nguy cơ mất theo những mối liên hệ xã hội và ký ức đã hình thành quanh nó.
Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy ví Hà Nội như “một cơ thể sống”. Theo bà, phát triển cái mới không đồng nghĩa với xóa bỏ hoàn toàn cái cũ. Từ 36 phố phường, khu phố Pháp đến những khu tập thể Kim Liên, Trung Tự, Giảng Võ, mỗi thời kỳ đã bồi đắp cho Hà Nội một diện mạo và lối sống riêng.
“Hà Nội cần phải mang trong mình những ký ức cũ”, Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy nhấn mạnh. Bởi vẻ đẹp của thành phố được tạo nên từ sự chồng lớp của lịch sử, đời sống văn hóa, phố nghề, làng trong phố, cây xanh, mặt nước, khu tập thể, quán trà đá vỉa hè và trên hết là con người cùng lối sống.
Tiến sĩ Đỗ Thanh Nga cũng cho rằng muốn cải tạo, thay đổi mà vẫn giữ dấu ấn Hà Nội thì phải tôn trọng ký ức cộng đồng. Những ký ức ấy đã được lưu trong văn chương và sách vở, nơi một nhành cây, viên gạch hay bức tường thành đều có thể mang theo câu chuyện của thành phố.
Bởi thế, bảo tồn Hà Nội không đồng nghĩa giữ nguyên thành phố trong một khuôn hình cũ. Một đô thị hơn nghìn năm tuổi vẫn phải vận động. Điều quan trọng là mỗi lớp phát triển mới có nhận biết và tôn trọng những lớp đã có trước mình hay không. Nhà văn Nguyễn Trương Quý cũng nhìn nhận sự vận động ấy “sẽ không bao giờ dừng lại”, bởi quá khứ không thể được phục dựng thành một bản sao tuyệt đối.
Giữa một Hà Nội trong sách và Hà Nội đang đổi thay từng ngày, ký ức vì thế không phải thứ để cất giữ trong hoài niệm. Nó là điểm tựa giúp thành phố nhận ra mình khi bước tới tương lai. Bảo vệ căn tính Hà Nội cuối cùng nằm ở cách mỗi thế hệ tiếp nhận những lớp cũ, sống với hiện tại và có trách nhiệm với diện mạo sẽ trao lại cho người đến sau.
