Di sản "sống" trong dòng chảy công nghiệp văn hóa

Đảm bảo tính bền vững, quyền của cộng đồng và sức sống di sản

Từ ngày 24 đến 26/8/2026, Diễn đàn Mạng lưới Giáo dục Đại học châu Á - Thái Bình Dương về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể (APHEN-ICH) 2026 được tổ chức tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, với chủ đề “Di sản sống và các ngành công nghiệp văn hóa ở châu Á – Thái Bình Dương: Sáng tạo cộng đồng, trao truyền bền vững và đổi mới văn hóa”.

PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN

Phát biểu tại diễn đàn, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN, cho rằng: "Di sản văn hóa phi vật thể không đơn thuần là những gì được trao lại từ quá khứ. Đó là một hệ thống sống động, không ngừng biến đổi, bao gồm tri thức, kỹ năng, thực hành, ký ức và các biểu đạt văn hóa".

Theo đó, di sản góp phần kiến tạo bản sắc, tính liên tục, cảm thức thuộc về và phẩm giá của cộng đồng; đồng thời là nguồn lực quan trọng của đa dạng văn hóa và sức sáng tạo con người.

Sự phát triển nhanh chóng của các ngành công nghiệp văn hóa đang làm thay đổi cách di sản được trao truyền, giới thiệu và trải nghiệm. Nghề thủ công truyền thống ngày càng kết nối với thiết kế đương đại, thời trang và du lịch; nghệ thuật trình diễn bước vào điện ảnh, âm nhạc và truyền thông số; công nghệ mở ra khả năng mới trong tư liệu hóa, diễn giải và quảng bá di sản sống.

Những chuyển biến này có thể tạo sinh kế, củng cố kinh tế địa phương và thu hút thế hệ trẻ tiếp cận tri thức truyền thống. Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu, quá trình ấy cũng đặt ra câu hỏi như làm thế nào để di sản tham gia chuỗi giá trị văn hóa và sáng tạo mà không bị tách khỏi bối cảnh vốn có hoặc bị giản lược thành một sản phẩm thương mại? Làm thế nào để cộng đồng tiếp tục là chủ thể bảo vệ, người ra quyết định, chủ thể sáng tạo và đối tượng thụ hưởng chính?

Đối với Việt Nam, vấn đề này càng có ý nghĩa khi văn hóa ngày càng được nhìn nhận như nguồn lực nội sinh và động lực của phát triển bền vững. Công nghiệp văn hóa có thể mở ra những cơ hội lớn, nhưng mục tiêu kinh tế không thể được theo đuổi bằng việc đánh đổi sự đa dạng văn hóa, tính toàn vẹn của di sản và quyền của cộng đồng.

GS.TS Eric B. Zerrudo, Chủ tịch Ủy ban Văn hóa và Nghệ thuật Quốc gia Philippines, Tổng Thư ký Mạng lưới APHEN-ICH

Từ kinh nghiệm của Philippines và khu vực châu Á – Thái Bình Dương, GS.TS Eric B. Zerrudo, Chủ tịch Ủy ban Văn hóa và Nghệ thuật Quốc gia Philippines, Tổng Thư ký Mạng lưới APHEN-ICH, nhấn mạnh văn hóa tồn tại khi con người lựa chọn tiếp tục thực hành và trao truyền.

“Một di sản có thể được ghi chép, số hóa hoặc đưa vào bảo tàng, nhưng tài liệu không thể thay thế người thầy truyền nghề cho học trò; kho lưu trữ không thể thay thế cộng đồng đang thực hành di sản hằng ngày. Câu hỏi không chỉ là làm thế nào để bảo tồn, mà còn là làm thế nào để di sản vẫn đủ ý nghĩa để thế hệ sau muốn tiếp nhận và gánh vác”, ông nói.

Theo GS.TS Eric B. Zerrudo, công nghệ, du lịch và thị trường mở ra cơ hội quảng bá di sản, tạo sinh kế và giúp nghệ nhân tiếp cận công chúng mới. Tuy nhiên, quá trình thương mại hóa cũng đặt ra những vấn đề về quyền sở hữu, quyền quyết định và phân chia lợi ích. Nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng, phát triển có thể dẫn đến bóc lột, còn đổi mới có nguy cơ trở thành chiếm đoạt văn hóa.

Vì vậy, cộng đồng phải được tham gia định nghĩa, phát triển và quyết định cách thức khai thác cũng như phân chia lợi ích từ di sản. Đó là ranh giới giữa “sử dụng văn hóa” và “trao quyền cho văn hoá.

TS. Trần Hoài, Trưởng Bộ môn Di sản học, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (SIS - VNU)

Nhận định về đóng góp của Diễn đàn, TS. Trần Hoài, Trưởng Bộ môn Di sản học, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (SIS - VNU), cho rằng các tham luận đã cho thấy sự chuyển dịch trong tư duy về di sản từ bảo tồn đơn thuần sang đối thoại, tái tạo và trao truyền trong dòng chảy của kinh tế sáng tạo.

Làm rõ nhận định này, ông dẫn phần trình bày của PGS.TS Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản học, về các khung chính sách tại châu Á – Thái Bình Dương và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam. Từ đó, một vấn đề đáng lưu ý được đặt ra khi di sản và nghệ nhân có thể bị đẩy ra bên lề nếu cộng đồng không được tham gia với tư cách chủ thể đồng thiết kế chính sách.

Các mô hình thực tiễn được giới thiệu tại hội thảo cũng gợi mở những hướng đi cụ thể. Nghiên cứu của TS Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản học, đề xuất mô hình đồng sáng tạo tại Bát Tràng, chú trọng tương tác đa chiều và chia sẻ lợi ích công bằng. Nghiên cứu từ Thái Lan cho thấy phương pháp “Thu thập – Diễn giải lại – Sáng tạo” có thể kết nối tri thức địa phương với nghệ thuật công cộng đương đại; trong khi trường hợp Hạnh Silk minh họa khả năng phục hồi nghề thủ công bằng thời trang, kể chuyện và du lịch trải nghiệm, qua đó tạo thêm sinh kế cho nghệ nhân.

"Dù lựa chọn những cách tiếp cận khác nhau, các nghiên cứu đều quy về một bài toán chung: đưa di sản tham gia thị trường nhưng vẫn bảo đảm tính bền vững, quyền của cộng đồng và sức sống vốn có của di sản", TS. Trần Hoài nhấn mạnh.

Chuẩn bị nguồn lực kế cận

Một nội dung quan trọng của APHEN-ICH 2026 là trao truyền di sản và chuẩn bị nguồn nhân lực kế cận. Diễn đàn Thanh niên ngày 25/8 gồm các bài giảng dành cho sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh thuộc các ngành di sản học, công nghiệp văn hóa; trong đó có bài giảng của GS.TS Eric B. Zerrudo về hành động của giới trẻ trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo ông, người trẻ không chỉ là tương lai mà đang trực tiếp định hình hiện tại của văn hóa. Họ sáng tác âm nhạc, làm phim, thiết kế, khởi nghiệp, kể chuyện bằng công nghệ và đặt ra những câu hỏi mới với truyền thống. Thay vì chỉ yêu cầu người trẻ tôn trọng di sản, cần tạo điều kiện để họ tham gia, diễn giải, đổi mới và xây dựng sự nghiệp từ chính nguồn lực văn hóa.

Phiên thảo luận về nghề nghiệp trong lĩnh vực văn hóa, với sự tham gia của đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội và ICHCAP, giới thiệu các cơ hội thực tập, tình nguyện và làm việc trong những tổ chức quốc tế về văn hóa.

Bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam

Đánh giá về đào tạo nhân lực di sản ở Việt Nam, bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, nhận định Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật là đơn vị tiên phong đổi mới tư duy đào tạo bằng cách tiếp cận liên ngành. Việc kết hợp khoa học, nghệ thuật và quản trị góp phần trang bị cho người học năng lực giải quyết những bài toán thực tiễn của địa phương, cân bằng giữa bảo vệ di sản và phát triển kinh tế – xã hội.

Vai trò của các trường đại học vì thế không chỉ giới hạn trong nghiên cứu hay đào tạo chuyên môn. Các cơ sở này còn có trách nhiệm kết nối di sản học với nghệ thuật, thiết kế, công nghệ, kinh tế, luật học, quản lý và chính sách công; đưa tri thức học thuật tới cộng đồng và đưa những vấn đề của cộng đồng trở lại không gian đào tạo.

Được thành lập năm 2018 với sự hỗ trợ của ICHCAP và Văn phòng UNESCO tại Bangkok, APHEN-ICH hiện có 23 đơn vị thành viên đến từ 14 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tại diễn đàn năm nay, mạng lưới dự kiến chào đón hai đại diện mới từ Việt Nam: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN và Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam.

Toàn cảnh phiên thảo luận của Diễn đàn Mạng lưới Giáo dục Đại học châu Á - Thái Bình Dương về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể 2026

Việc mở rộng mạng lưới, cùng các chương trình nghiên cứu, đào tạo, trao đổi học thuật và thực địa, cho thấy bảo vệ di sản không thể là nỗ lực đơn lẻ. Đó là tiến trình hợp tác lâu dài giữa nhà nước, cơ sở đào tạo, tổ chức văn hóa, thị trường và cộng đồng.

Thước đo cuối cùng của những cuộc thảo luận không chỉ nằm ở số lượng tham luận hay cam kết được đưa ra trong hội trường, mà ở việc di sản có tiếp tục sống trong làng quê, xưởng nghề, lớp học, trên sân khấu, không gian số và trong lựa chọn của thế hệ trẻ hay không. Bởi bảo vệ di sản, suy cho cùng, không phải đóng băng quá khứ, mà là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục sáng tạo tương lai từ chính những giá trị mình được trao truyền.