Từ di tích lịch sử đến di sản sống
Giám đốc Hội trường Thống Nhất Bùi Hữu Toàn cho rằng, Dinh Độc Lập không chỉ là công trình kiến trúc tiêu biểu mà còn là di tích quốc gia đặc biệt, nơi ghi dấu những sự kiện trọng đại của lịch sử dân tộc, đặc biệt là sự kiện ngày 30/4/1975. Việc bảo tồn phải đảm bảo được những giá trị nguyên gốc, tính xác thực và sự tôn nghiêm của di tích đồng thời phương thức nghiên cứu, giới thiệu và tổ chức trải nghiệm cần liên tục đổi mới để di sản gần gũi hơn với công chúng.
Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM Nguyễn Minh Nhựt cũng nhấn mạnh Dinh Độc Lập là một trong bốn Di tích Quốc gia đặc biệt của TPHCM, mang giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật. Mỗi không gian, tư liệu và dấu tích nơi đây không chỉ lưu giữ ký ức lịch sử của dân tộc mà còn là chứng nhân cho sự phát triển của thành phố qua nhiều thời kỳ. Việc bảo tồn di tích không chỉ dừng lại ở công tác khoanh vùng, gìn giữ hiện trạng mà quan trọng hơn là làm thế nào để “đánh thức” các giá trị ký ức, đưa di sản hòa cùng dòng chảy của đời sống đương đại.
 |
Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ - người thiết kế công trình Dinh Độc Lập |
 |
Toàn cảnh tọa đàm khoa học chủ đề “Ký ức, di sản, sáng tạo đương đại” tại Dinh Độc Lập - Ảnh: Thùy Trang |
Cả ông Bùi Hữu Toàn và ông Nguyễn Minh Nhựt đều chú trọng giải pháp công nghệ, ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số cũng như đa dạng hóa, hiện đại hóa phương thức diễn giải, nâng cao chất lượng trải nghiệm cho công chúng và biến di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội, góp phần xây dựng TPHCM trở thành không gian sáng tạo và hiện đại.
TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho rằng, Dinh Độc Lập là nơi dòng chảy của ký ức tụ về với “Bài ca Thống nhất” và “Đất nước trọn niềm vui”. Bước vào kỷ nguyên mới của đất nước, để phát huy hơn nữa vai trò một di tích quốc gia đặc biệt, một thiết chế văn hoá đặc thù, Dinh Độc Lập sẽ phải trở thành một bảo tàng ký ức “tương xứng với chiều sâu lịch sử, quy mô di sản và vị thế đất nước”, phải “chủ động làm giàu các bộ sưu tập quốc gia… góp phần hoàn chỉnh câu chuyện lịch sử, làm giàu ký ức quốc gia” (công văn số 156-TB/VPTW ngày 26/8/2026 về ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm làm việc với Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch về bảo tồn, bảo tàng).
 |
Dinh Độc Lập lúc còn thi công - Ảnh: TTLTQG2 |
 |
Tọa đàm có sự tham gia của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu lĩnh vực di sản, kiến trúc, quy hoạch đô thị, nhà quản lý... - Ảnh: Thùy Trang |
Theo TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn, trong bối cảnh TPHCM mở rộng không gian hành chính và kinh tế rộng lớn sau khi sáp nhập TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, đã mở ra cơ hội chiến lược chưa từng có: tăng quỹ đất đô thị gấp 3 lần, cho phép phân luồng áp lực phát triển cao tầng và thương mại tập trung ra các khu vực ngoại vi. Nhờ đó, khu vực trung tâm lịch sử Sài Gòn được giải tỏa áp lực và có đủ không gian để tập trung tối đa cho công tác bảo tồn di sản văn hóa - kiến trúc. Trong đó, di tích quốc gia đặc biệt Dinh Độc Lập cùng với trục không gian chính trị - ngoại giao Lê Duẩn được định vị là hạt nhân vùng lõi của toàn bộ không gian trung tâm lịch sử.
Để quản lý hiệu quả trung tâm lịch sử này, KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất giải pháp bảo tồn 5 cấp độ (tham khảo từ các đô thị di sản hàng đầu thế giới) cho “vùng lõi” khu vực trung tâm lịch sử TPHCM (giới hạn bởi tứ giác chiến lược: Nguyễn Thị Minh Khai - Kênh Nhiêu Lộc Thị Nghè - Lê Thánh Tôn - Cách Mạng Tháng Tám cùng một số địa điểm không gian lịch sử chọn lọc có nhiều di tích lịch sử, văn hóa). Trong đó đảm bảo: chiến lược bảo tồn, chỉnh trang, hài hòa phát triển không gian đa tầng đồng bộ; quản lý kiến trúc và cảnh quan nghiêm ngặt nhằm tôn vinh các công trình biểu tượng như Dinh Độc Lập; thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động gắn với kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa trong khu vực trung tâm lịch sử.
 |
Nhiều hoạt động sáng tạo nghệ thuật, ứng dụng công nghệ được thực hiện ở Dinh Độc Lập những năm gần đây - Ảnh: Minh Khang |
 |
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất giải pháp bảo tồn "vùng lõi" trung tâm lịch sử TPHCM có công trình biểu tượng Dinh Độc Lập - Ảnh: Thùy Trang |
“Việc hài hòa giữa các mục tiêu phát triển đô thị với việc bảo tồn, chỉnh trang không gian di sản TPHCM, bao gồm khu trung tâm lịch sử Sài Gòn xưa, với di tích quốc gia đặc biệt Dinh Độc Lập làm điểm nhấn trung tâm, không chỉ bảo vệ bản sắc đô thị trên 300 năm của Sài Gòn - TPHCM mà còn tạo ra sức bật mạnh mẽ để thành phố vươn tầm thành một đô thị di sản sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á” – KTS Ngô Viết Nam Sơn khẳng định.
Phát triển kinh tế di sản
Theo TS. Tạ Duy Linh (Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế và du lịch), trong bối cảnh mới, Dinh Độc Lập có những lợi thế để tham gia sâu hơn vào đời sống văn hóa và kinh tế của đô thị, trên cơ sở bảo đảm chức năng và thẩm quyền quản lý của một di tích quốc gia đặc biệt. “Đối với Dinh Độc Lập, các nguồn lực lịch sử, kiến trúc, mỹ thuật trang trí và tư liệu lưu trữ có khả năng tham gia vào những hoạt động thuộc lĩnh vực xuất bản, thiết kế, mỹ thuật ứng dụng, sản phẩm lưu niệm, học liệu, nội dung số và du lịch văn hóa. Những sản phẩm này tạo ra giá trị từ sự kết hợp giữa đặc điểm độc đáo của di tích và lao động sáng tạo… Sản phẩm sáng tạo còn mở rộng thời gian và không gian tiếp nhận di sản. Người chưa đến Dinh vẫn tiếp cận được những nội dung lịch sử, kiến trúc và văn hóa thông qua sách, học liệu hoặc sản phẩm số. Người đã tham quan tiếp tục duy trì sự quan tâm bằng những vật phẩm, ấn phẩm và hoạt động học tập sau chuyến đi” – TS Tạ Duy Linh phân tích.
 |
Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, phát biểu tại tọa đàm - Ảnh: Thùy Trang |
Về kinh tế du lịch, Dinh Độc Lập có lợi thế ở vị trí trung tâm, mức độ nhận diện và sự hội tụ của các giá trị lịch sử, kiến trúc và biểu tượng. Từ đó tạo cơ sở để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa có nội dung chuyên sâu, kết nối hệ thống bảo tàng, di tích, không gian kiến trúc và những địa điểm có liên hệ lịch sử tại TPHCM…
Nhóm nghiên cứu của Th.S Nguyễn Thị Thanh Thảo (Sở Du lịch TPHCM) và PGS.TS Nguyễn Thị Nga (Viện Bảo vệ Môi trường và Phát triển cộng đồng) đề xuất phát triển sản phẩm trải nghiệm đa giác quan về “Dinh Độc Lập - Cảnh quan và những điều chưa kể” và “Dinh Độc Lập - Qua những lớp thời gian” nhằm bổ sung hình thức tham quan đang được tổ chức tại đây, mở rộng cơ hội tiếp nhận giá trị kiến trúc, cảnh quan và lịch sử thông qua các hoạt động khám phá có chủ đích…
 |
Ông Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Hội trường Thống Nhất, phát biểu tại tọa đàm - Ảnh: Thùy Trang |
“Chúng tôi tin rằng những trao đổi hôm nay sẽ góp phần làm rõ hơn những giá trị cần được gìn giữ, những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và những hướng tiếp cận phù hợp trong bảo tồn, diễn giải và phát huy giá trị Dinh Độc Lập”, ông Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Hội trường Thống Nhất phát biểu.
“Dinh Độc Lập là một trường hợp có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu phát triển kinh tế di sản tại Việt Nam. Công trình hiện hữu được xây dựng trong giai đoạn 1962 –1966 theo thiết kế của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, trên địa điểm trước đó từng tồn tại Dinh Norodom. Những biến chuyển của địa điểm phản ánh nhiều giai đoạn lịch sử Việt Nam hiện đại, từ thời kỳ thuộc địa, những thay đổi về tổ chức quyền lực và kiến trúc đô thị đến sự kiện ngày 30/4/1975. Cùng với giá trị lịch sử, công trình còn mang những đặc điểm kiến trúc, mỹ thuật và cảnh quan riêng, tạo nên một quần thể di sản có sức nhận diện rộng rãi trong không gian trung tâm TPHCM.
Với vị thế di tích quốc gia đặc biệt, Dinh Độc Lập thực hiện những chức năng bảo tồn, giáo dục lịch sử và phục vụ công chúng trong khuôn khổ quản lý của Nhà nước. Những giá trị lịch sử, kiến trúc và biểu tượng tạo nên sức hấp dẫn của Dinh, đồng thời quy định những giới hạn cần được tôn trọng khi phát triển hoạt động kinh tế. Điều kiện này đặt ra yêu cầu tìm kiếm các phương thức tạo giá trị phù hợp với đặc điểm tài sản, khả năng tổ chức và trách nhiệm duy trì di sản cho các thế hệ tương lai” (TS Tạ Duy Linh)
