Từ ký ức nghệ thuật của người cha – họa sĩ Hồng Vân – đến hành trình sáng tạo riêng của Maj Trang Olson cùng hai người anh Nguyễn Hồng Hưng và Vân Thuyết, triển lãm cho thấy cách ký ức gia đình có thể trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, đồng thời trở thành cây cầu kết nối văn hóa Việt Nam với thế giới.
Từ ngày 2-6/10/2026, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội, một cuộc Triển lãm giới thiệu các tác phẩm của nữ họa sĩ Maj Trang Olson, cùng hai người anh ruột là họa sĩ – điêu khắc gia – nhà giáo Nguyễn Hồng Hưng và nhà điêu khắc – họa sĩ – nhà thơ Thiền Zen (Paul Vân Thuyết) được thực hiện.
Nếu chỉ nhìn triển lãm dưới góc độ một hoạt động mỹ thuật, có lẽ chúng ta mới nhìn thấy một phần của câu chuyện. Ẩn phía sau những bức tranh, những tác phẩm điêu khắc là một câu chuyện rộng hơn: câu chuyện về một gia đình nghệ thuật, về ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, về hành trình của những người con bước ra từ một mái nhà Hà Nội để đi đến những chân trời khác nhau, rồi từ những chân trời ấy trở về đối thoại với quê hương.
 |
CHÂN DUNG TỰ HỌA. Sơn dầu trên toan (70 x 110 cm) 2025. Maj Trang Olson vẽ, ảnh hưởng chiếc áo đen kỷ hà trắng mà danh họa Bùi Xuân Phái vẽ Maj Trang, 31/3/1988. |
Vì vậy, “Đi tiếp con đường của cha” không chỉ là tên gọi của một triển lãm. Nó gợi mở cho ta cách đặt vấn đề về di sản. Khi nói đến di sản, chúng ta thường nghĩ đến những công trình kiến trúc cổ, những di tích lịch sử, những hiện vật quý, những lễ hội, phong tục, tập quán, nghề truyền thống hay những loại hình nghệ thuật đã được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nhưng di sản còn tồn tại ở những nơi gần gũi hơn rất nhiều. Nó có thể nằm trong một căn nhà. Trong một gia đình, trong ký ức của người cha, trong câu chuyện mẹ kể, trong một bức tranh được treo trên tường suốt nhiều thập niên. Thậm chí trong cả những kỹ năng, quan niệm thẩm mỹ và cách nhìn thế giới mà thế hệ trước âm thầm truyền lại cho thế hệ sau. Theo nghĩa ấy, di sản gia đình là một lớp ký ức đặc biệt của văn hóa. Nó thường không được hình thành bởi một chương trình bảo tồn được lập trước, mà được tạo nên tự nhiên từ đời sống. Một người cha cầm bút vẽ, một người anh học điêu khắc, một người em quan sát, ghi nhớ rồi sau này tìm đến hội họa bằng một con đường riêng. Những hành động tưởng như cá nhân ấy, qua thời gian, có thể tạo thành một dòng chảy văn hóa. Gia đình nghệ sĩ Hồng Vân là một trường hợp như vậy.
Theo các tư liệu giới thiệu triển lãm, cố họa sĩ Hồng Vân được biết đến với những tác phẩm sơn dầu khổ lớn, trong đó có các chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh được sáng tác và giới thiệu trong những thập niên 1960–1970.
 |
Cố hoạ sĩ Hồng Vân vẽ Chân dung Chủ Tịch Hồ Chí Minh ở thập kỷ 70 |
Các con ông tiếp tục hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau của nghệ thuật tạo hình. Từ một người cha, một gia đình đã hình thành nên nhiều hành trình sáng tạo. Nhưng điều đáng nói hơn cả là những người con không đi cùng một con đường. Họ đi tiếp, chứ không đi lại. Đó chính là điểm quan trọng nhất khi nhìn triển lãm dưới góc độ di sản.
“Đi tiếp” – một khái niệm quan trọng của di sản sống
Di sản chỉ thực sự sống khi nó có khả năng được tiếp nhận, biến đổi và trao truyền. Nếu thế hệ sau chỉ sao chép thế hệ trước, di sản có nguy cơ trở thành một mẫu vật đứng yên trong thời gian. Nhưng nếu thế hệ sau tiếp nhận tinh thần của thế hệ trước, rồi sáng tạo bằng kinh nghiệm và ngôn ngữ của thời đại mình, di sản sẽ tiếp tục phát triển.
Hai chữ “đi tiếp” vì thế mang một ý nghĩa rất sâu. Maj Trang Olson không phải là bản sao của người cha. Nguyễn Hồng Hưng và Vân Thuyết cũng vậy. Mỗi người hình thành một thế giới nghệ thuật riêng.
Nguyễn Hồng Hưng gắn bó với hội họa, điêu khắc, lý luận và giáo dục nghệ thuật. Ông tốt nghiệp khoa Điêu khắc, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và có quá trình hoạt động lâu dài trong sáng tác, nghiên cứu và giảng dạy.
Vân Thuyết – Thiền Zen (Paul Vân Thuyết) – mở rộng hành trình sáng tạo từ điêu khắc, hội họa đến thơ ca và những suy tưởng mang màu sắc thiền.
Trong khi đó, Maj Trang Olson đi trên một hành trình khác. Sinh ra trong một gia đình nghệ thuật tại phố cổ Hà Nội, bà rời Việt Nam sang Thụy Điển từ năm 1990 và tiếp tục phát triển sự nghiệp nghệ thuật trong môi trường văn hóa châu Âu. Trang thông tin của nghệ sĩ cho biết bà hiện sống và làm việc tại Örebro, Thụy Điển, với tên hoạt động nghệ thuật MajTrang Art.
Ba người. Ba cá tính. Ba ngôn ngữ tạo hình. Ba hành trình. Nhưng cùng một cội nguồn. Đó chính là cấu trúc sâu xa của triển lãm.
Maj Trang Olson: Đi xa để trở về với ký ức
Trong hành trình của Maj Trang Olson, có một nghịch lý rất đẹp.Càng đi xa khỏi Hà Nội, ký ức về Hà Nội dường như càng trở nên rõ nét. Sinh ra ở phố cổ Hà Nội, trưởng thành trong một gia đình nghệ thuật, rồi sang Thụy Điển sinh sống, Maj Trang Olson mang theo mình không chỉ ký ức về gia đình mà còn cả một không gian văn hóa. Đó là Hà Nội. Là phố cổ, những con phố, mái nhà, con người, thiên nhiên và những hình ảnh đã đi vào ký ức tuổi thơ. Nhưng khi những hình ảnh ấy xuất hiện trong hội họa của một người sống nhiều năm tại châu Âu, chúng không còn đơn thuần là những hình ảnh được nhìn thấy bằng mắt. Chúng trở thành ký ức được tái tạo bằng cảm xúc.
Một con phố Hà Nội trong tranh của Maj Trang Olson không nhất thiết phải là một bản sao chính xác của con phố ngoài đời. Nó có thể là Hà Nội của ký ức, của hoài niệm, của khát vọng, của tình yêu. Hà Nội được nhìn lại từ một khoảng cách địa lý và thời gian khác.
 |
PHỐ CỔ HÀ NỘI.Sơn dầu trên toan (70x70cm), 2024 - Tác giả: Maj Trang Olson |
Trong những tác phẩm được giới thiệu trước triển lãm, có những hình ảnh về Phố cổ Hà Nội, thiên nhiên, con người và phụ nữ. Một số tác phẩm được công bố như “Phố cổ Hà Nội”, “Hoa”, hay các tác phẩm tự họa gắn với ký ức về Bùi Xuân Phái. Điều này cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của nghệ thuật ký ức: Ký ức không phải là quá khứ được đóng băng. Ký ức là quá khứ được nhìn lại từ hiện tại.Và mỗi lần nhìn lại, nó lại được tái tạo.
Một cây cầu giữa Việt Nam và Thụy Điển
Có lẽ một trong những giá trị đáng chú ý nhất của triển lãm nằm ở chính hành trình xuyên biên giới của Maj Trang Olson. Từ Hà Nội đến Thụy Điển. Từ Việt Nam đến Bắc Âu. Từ ký ức gia đình đến không gian nghệ thuật quốc tế. Đó không chỉ là một hành trình cá nhân. Ở một mức độ nhất định, đó còn là một hành trình văn hóa.
Trong nhiều thập niên qua, Việt Nam và Thụy Điển đã có những quan hệ giao lưu sâu rộng trên nhiều lĩnh vực. Nghệ thuật là một trong những ngôn ngữ đặc biệt có khả năng làm cho sự giao lưu ấy trở nên gần gũi hơn.
Một nghệ sĩ Việt Nam sống tại Thụy Điển có thể mang theo những ký ức về quê hương. Nhưng đồng thời, bà cũng tiếp nhận những trải nghiệm mới của xã hội Thụy Điển và châu Âu. Hai dòng chảy ấy gặp nhau trong tác phẩm. Vì vậy, tác phẩm của Maj Trang Olson có thể được nhìn như một không gian đối thoại văn hóa, những trải nghiệm khác nhau cùng tồn tại trong một chủ thể sáng tạo. Đây là một đặc điểm quan trọng của nghệ thuật trong thời đại toàn cầu hóa. Con người hôm nay có thể thuộc về nhiều không gian văn hóa. Một nghệ sĩ có thể sinh ra ở một quốc gia, trưởng thành ở một quốc gia khác, nhưng vẫn mang theo ký ức của nơi mình sinh ra. Bởi vậy, cội nguồn và hội nhập không nhất thiết loại trừ nhau. Ngược lại, khi được kết nối đúng cách, đối thoại và hội nhập có thể làm cho cội nguồn được nhìn thấy rõ hơn.
Từ “bảo tàng gia đình” đến bảo tàng công cộng
Có một chi tiết rất đáng suy ngẫm trong câu chuyện của gia đình nghệ sĩ Hồng Vân. Đó là ngôi nhà tại số 46 Trần Nhật Duật, Hà Nội – nơi từng là không gian sống của gia đình và hiện được giới thiệu như một “bảo tàng gia đình” lưu giữ nhiều lớp ký ức nghệ thuật. Một căn nhà như vậy có thể chứa đựng nhiều thứ mà một bảo tàng chính thống khó có thể tái tạo đầy đủ. Không chỉ là tác phẩm, hiện vật mà còn là không gian, câu chuyện, ký ức, những mối quan hệ giữa con người với con người, là những dấu vết của một thời đại.
Nếu bảo tàng công cộng thường bắt đầu bằng việc lựa chọn và hệ thống hóa hiện vật, thì “bảo tàng gia đình” bắt đầu từ ký ức. Một bên có tính thiết chế. Một bên có tính đời sống. Nhưng khi hai không gian ấy gặp nhau, giá trị văn hóa có thể được mở rộng. Triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha” tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chính là một cuộc gặp như vậy.
Ký ức riêng tư của một gia đình bước ra không gian công cộng. Những tác phẩm vốn gắn với hành trình cá nhân trở thành đối tượng để công chúng chiêm nghiệm. Câu chuyện của một gia đình trở thành câu chuyện về nghệ thuật. Và từ câu chuyện nghệ thuật, người xem có thể tiếp tục suy nghĩ về văn hóa, ký ức và căn tính.
Ba anh em – ba cách đi tiếp một di sản
Điều đặc biệt của triển lãm là không chỉ giới thiệu Maj Trang Olson. Sự hiện diện của Nguyễn Hồng Hưng và Vân Thuyết khiến câu chuyện về “con đường của cha” trở nên đầy đủ hơn.
Nếu chỉ có Maj Trang Olson, triển lãm có thể được đọc như một câu chuyện trở về của một người con. Nhưng khi ba anh em cùng xuất hiện, người xem có cơ hội nhìn thấy ba cách khác nhau để tiếp nhận cùng một nguồn cội.
Nguyễn Hồng Hưng lựa chọn ngôn ngữ của hội họa và điêu khắc, đồng thời gắn nghệ thuật với giáo dục và tư duy thị giác.
 |
PHẬT THÍCH CA. Chất liệu gốm cao lửa, (35x35x105 cm). Tác giả: Nguyễn Hồng Hưng |
Vân Thuyết mở rộng biên độ từ tạo hình sang thơ ca, từ hình khối đến ngôn ngữ và suy tưởng.
Maj Trang Olson đi qua hội họa, ký ức Hà Nội và những trải nghiệm Việt Nam – châu Âu.
Không ai giống ai. Và chính sự khác biệt ấy làm cho giá trị của di sản trở nên rõ hơn. Bởi di sản không nhất thiết tạo ra sự đồng nhất. Di sản có thể tạo ra sự đa dạng trong một nguồn cội chung.
Một gia đình có thể có nhiều tiếng nói. Một cộng đồng có thể có nhiều cách biểu đạt. Một nền văn hóa có thể có nhiều cách nhìn. Điều quan trọng là những tiếng nói ấy vẫn nhận ra mối liên hệ với cội nguồn của mình.
Đặc biệt với những gia đình nghệ thuật có quá trình hoạt động kéo dài qua nhiều thế hệ, tác phẩm có khả năng giúp chúng ta hình dung về sự biến đổi của xã hội, thị hiếu, quan niệm thẩm mỹ và đời sống tinh thần.
Trong trường hợp gia đình Hồng Vân, câu chuyện ấy càng đáng chú ý bởi nó trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử của Việt Nam, đồng thời mở rộng sang không gian văn hóa quốc tế.
 |
TÌNH YÊU. Chất liệu tượng đúc đồng nguyên khối cao 120cm, 2025. Tác giả: Thiền Zen (Pau Vân Thuyết) |
Từ di sản gia đình đến di sản cộng đồng
Không phải cứ một gia đình có truyền thống nghệ thuật thì mọi ký ức của gia đình ấy đương nhiên trở thành di sản. Giá trị di sản cần được nhìn nhận thông qua quá trình nghiên cứu, xác lập giá trị, tư liệu hóa, bảo tồn và đặc biệt là khả năng kết nối với cộng đồng. Triển lãm là một trong những hình thức kết nối ấy.
Khi tác phẩm được đưa ra công chúng, câu chuyện gia đình không còn hoàn toàn thuộc về gia đình. Nó trở thành một phần của cuộc đối thoại xã hội. Người xem có thể đồng cảm. Có thể đặt câu hỏi. Có thể tìm thấy trong câu chuyện của người khác một phần ký ức của chính mình. Và đó là lúc di sản bắt đầu có đời sống mới.
Từ góc độ nghiên cứu và kết nối di sản, đây là một hướng tiếp cận đáng quan tâm. Bởi Việt Nam có rất nhiều gia đình nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, nhạc sĩ, họa sĩ, nhà điêu khắc và những cộng đồng sáng tạo đã âm thầm lưu giữ những lớp ký ức quý giá. Nếu được nghiên cứu và tư liệu hóa một cách khoa học, những “kho ký ức gia đình” ấy có thể trở thành nguồn tư liệu quan trọng cho lịch sử văn hóa và nghệ thuật Việt Nam. Di sản phải được trao truyền, không chỉ được lưu giữ. Một trong những bài học lớn nhất từ câu chuyện “Đi tiếp con đường của cha” là: Bảo tồn không đồng nghĩa với đóng băng.
Một bức tranh được cất trong kho có thể được bảo quản. Nhưng một giá trị văn hóa chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục được con người hiểu, sử dụng, sáng tạo và trao truyền. Trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, khái niệm trao truyền giữa các thế hệ luôn có ý nghĩa đặc biệt. Trong nghệ thuật tạo hình cũng vậy. Người cha truyền cảm hứng. Người con tiếp nhận. Nhưng người con phải tự mình sáng tạo. Nếu không có sáng tạo, sự truyền thừa dễ biến thành sự sao chép. Nếu có sáng tạo nhưng không có cội nguồn, nghệ thuật có thể mất đi một phần chiều sâu ký ức.
Điều đáng quý là ở đây, hai yếu tố ấy cùng tồn tại: cội nguồn và sáng tạo. ký ức và hiện tại. Việt Nam và thế giới. gia đình và cộng đồng.
Nghệ thuật – một cây cầu mềm của ngoại giao văn hóa
Trong một thế giới ngày càng kết nối, ngoại giao văn hóa không chỉ diễn ra trong những phòng họp. Nó có thể diễn ra trong bảo tàng. Trong phòng triển lãm. Trong một bức tranh. Trong một cuộc trò chuyện giữa các nghệ sĩ. Và thậm chí trong câu chuyện của một gia đình. Maj Trang Olson là một trường hợp như vậy.
Một bức tranh có thể mở đầu một cuộc trò chuyện. Một câu chuyện gia đình có thể mở đầu một sự hiểu biết. Một triển lãm có thể mở đầu một tình bạn giữa những cộng đồng. Trong các hoạt động trước đây, Maj Trang Olson cũng từng thực hiện các chương trình nghệ thuật tại Thụy Điển gắn với Việt Nam và Bùi Xuân Phái, trong đó có những hoạt động kết hợp hội họa, âm nhạc và Argentine Tango, được giới thiệu như những hoạt động góp phần tạo nên không gian giao lưu Việt Nam – Thụy Điển. Điều đó cho thấy nghệ thuật có thể vượt qua ranh giới địa lý bằng một cách rất mềm mại.
Sau cùng, điều làm cho một triển lãm trở nên có sức sống không chỉ là số lượng tác phẩm hay quy mô không gian. Đó là câu chuyện về con người. Một người cha đã dành cuộc đời cho nghệ thuật. Những người con đã tiếp nhận tình yêu nghệ thuật ấy theo những cách khác nhau. Một người đi theo hội họa và điêu khắc.Một người đi qua điêu khắc, hội họa và thơ ca. Một người bước ra thế giới, sống tại Thụy Điển và tiếp tục vẽ những ký ức về quê hương. Và một câu chuyện chung về sự tiếp nối. Đó là lý do triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha” có thể được nhìn không chỉ như một sự kiện mỹ thuật, mà còn như một trường hợp nghiên cứu sống động về di sản gia đình trong đời sống văn hóa đương đại.
Từ góc nhìn của di sản văn hóa, giá trị của triển lãm không chỉ nằm ở những gì chúng ta nhìn thấy trên tường hay trong không gian trưng bày. Giá trị còn nằm ở những điều vô hình: Một ký ức được gọi tên, một câu chuyện gia đình được chia sẻ, một thế hệ được nhắc nhớ. Một hành trình Việt Nam – Thụy Điển được nối dài.
Một cây cầu giữa cá nhân và cộng đồng được hình thành. Và quan trọng hơn, chúng ta nhận ra rằng di sản không chỉ là những gì cha ông để lại cho chúng ta; di sản còn là những gì chúng ta có trách nhiệm làm cho thế hệ sau có thể tiếp tục nhận được.
Triển lãm “Maj Trang Olson: Đi tiếp con đường của cha”, vì thế, có thể được nhìn như một câu chuyện nhỏ nhưng mở ra những vấn đề rất lớn: về gia đình, ký ức, nghệ thuật, bản sắc, di sản, hội nhập và kết nối văn hóa.
TS. Trần Ngọc Diễn
Giám đốc Trung tâm UNESCO Nghiên cứu và Kết nối Di sản Việt Nam
