Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Đảng đặt văn hóa vào cấu trúc phát triển quốc gia với vai trò nguồn lực nội sinh, trụ cột và hệ điều tiết các lựa chọn phát triển. Văn hóa phải hiện diện trong từng quyết sách. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, các chủ thể cùng tham gia, nguồn lực được huy động rộng hơn và hiệu quả đầu tư được đánh giá bằng giá trị tạo ra cho con người, cộng đồng và đất nước.

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 1

Qua nhiều nhiệm kỳ, văn hóa đã được xác định là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực và sức mạnh nội sinh của đất nước. Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ tiếp tục khẳng định tầm quan trọng ấy, mà đặt ra câu hỏi cụ thể hơn, văn hóa phải giữ vị trí nào và tham gia ra sao vào quá trình phát triển?

Bởi vậy, nhiệm vụ “Đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động nhằm phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới” được đặt lên hàng đầu. Nghị quyết xác định phát triển văn hóa, con người là “nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Với định vị này, văn hóa phải tham gia vào quá trình hình thành các quyết sách phát triển, thay vì chủ yếu được nhìn như một lĩnh vực riêng cần quản lý và đầu tư.

Trao đổi về yêu cầu hiện thực hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW, PGS.TS Đỗ Thị Thanh Thủy, Trưởng ban Nghiên cứu Văn hóa, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, nhận định:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 2

Sự thay đổi không chỉ nằm ở phạm vi kết nối, mà còn ở thời điểm văn hóa tham gia vào quá trình chính sách. Văn hóa không thể chờ đến sau một quyết định kinh tế để xử lý hệ quả, trang trí không gian hay tổ chức hoạt động minh họa. Yếu tố văn hóa phải được cân nhắc ngay từ khi xác lập mục tiêu và tiêu chuẩn phát triển. Vì vậy, Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu các giá trị văn hóa thấm sâu vào đời sống và hiện diện trong mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án.

Từ cách tiếp cận đó, các định vị mới phải được chuyển thành những yêu cầu chính sách cụ thể. Ở vị trí “nền tảng”, văn hóa tiếp tục bồi đắp con người, hệ giá trị, niềm tin và sức gắn kết xã hội. Với tư cách “nguồn lực nội sinh”, tri thức, di sản, bản sắc và sức sáng tạo vừa cần được gìn giữ, vừa phải được đầu tư và phát huy để nâng cao năng lực phát triển. Khái niệm “trụ cột” đòi hỏi văn hóa có vị trí tương xứng trong chiến lược, thể chế, phân bổ nguồn lực và trách nhiệm chính sách.

Ở vai trò “hệ điều tiết”, văn hóa không làm tăng kiểm soát hành chính, mà đưa giá trị nhân văn, quyền văn hóa và chất lượng sống trở thành căn cứ cho các lựa chọn phát triển. Một quy hoạch hay dự án vì thế phải được xem xét cả về tác động đối với con người, cộng đồng, di sản và cơ hội tiếp cận văn hóa, bên cạnh quy mô đầu tư và giá trị kinh tế. Văn hóa vừa tạo động lực, vừa định hướng cách động lực ấy được sử dụng.

Vị thế mới cũng đòi hỏi một phương thức thiết kế chính sách khác. PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội Khóa XV, cho biết:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 3

Nhìn văn hóa như một hệ sinh thái buộc chính sách vượt khỏi việc quản lý từng hoạt động, công trình hay đơn vị riêng lẻ. Trọng tâm chuyển sang tạo lập các mối liên kết để giá trị văn hóa được sáng tạo, lưu giữ, lưu chuyển, tiếp nhận và phát huy; trong đó Nhà nước, thị trường, xã hội và cộng đồng cùng tham gia với vai trò, quyền lợi và trách nhiệm rõ ràng.

Chỉ khi những mối quan hệ này thực sự vận hành, vị thế “trụ cột” mới được thể hiện trong thể chế, nguồn lực và kết quả phát triển. Đó là ranh giới giữa một lĩnh vực được thừa nhận là quan trọng và một trụ cột thực sự tham gia vào cấu trúc phát triển.

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 4

Quản lý hành chính trước hết xem xét một hoạt động văn hóa có đủ điều kiện pháp lý, thực hiện đúng thủ tục và tuân thủ quy định hay không. Quản trị phát triển vẫn phải giữ vững khuôn khổ ấy, nhưng đi xa hơn khi đánh giá chính sách bằng những thay đổi tạo ra trong đời sống: người sáng tạo có thêm không gian hoạt động, người dân có thêm cơ hội tham gia và thụ hưởng, chất lượng đời sống văn hóa có được nâng lên hay không. Quy trình cho biết hoạt động có diễn ra đúng luật; kết quả thực tế cho thấy chính sách đã phát huy tác dụng đến đâu.

Trong mô hình quản lý quen thuộc, Nhà nước sử dụng các công cụ như ban hành quy định, cấp phép, phân bổ ngân sách, thanh tra và xử lý vi phạm. Những công cụ này vẫn cần thiết để duy trì kỷ cương và bảo vệ các chuẩn mực. Tuy nhiên, đời sống văn hóa đã vượt khỏi phạm vi của những thiết chế và loại hình truyền thống.

Sáng tạo diễn ra trên nền tảng số, sản phẩm văn hóa lưu chuyển xuyên biên giới, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng tham gia ngày càng sâu. Khi đối tượng quản lý trở nên linh hoạt, liên ngành và gắn với nhiều chủ thể, xử lý từng hoạt động bằng những thủ tục riêng lẻ có thể giữ được trật tự nhưng khó tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo, thử nghiệm và hợp tác.

Nhận định về vai trò kiến tạo của Nhà nước trong phát triển văn hóa Việt Nam, TS. Phan Thành Nhâm, Khoa Lý luận chính trị, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, khái quát:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 5

Vai trò kiến tạo còn thể hiện ở việc đầu tư cho những nền tảng mà thị trường khó tự cung cấp, điều hòa xung đột lợi ích và bảo vệ quyền văn hóa của người dân, nhất là những nhóm có ít điều kiện tiếp cận. Mở rộng thị trường không có nghĩa để doanh thu quyết định toàn bộ giá trị văn hóa; tăng cường sự tham gia của xã hội cũng không làm giảm trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ lợi ích công, bảo đảm công bằng và định hướng phát triển.

Từ cách tiếp cận này, có thể nhận diện ba chuyển dịch trong quản trị văn hóa gồm: mở rộng sự tham gia của các chủ thể; đặt minh bạch và trách nhiệm giải trình làm nền tảng; chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn và mức độ rủi ro.

Thứ nhất, việc xây dựng và thực hiện chính sách chuyển từ điều hành chủ yếu một chiều sang sự phối hợp giữa Nhà nước, thị trường, xã hội và cộng đồng sáng tạo. Sự tham gia đa trung tâm không có nghĩa chia đều quyền quản lý. Nhà nước vẫn định hướng chiến lược, xác lập tiêu chuẩn và bảo vệ lợi ích công, đồng thời tiếp nhận thông tin, nguồn lực và sáng kiến từ các chủ thể khác để chính sách sát đời sống hơn.

Thứ hai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trở thành nền tảng. Mỗi quyết định phải công khai căn cứ, chủ thể chịu trách nhiệm, cách sử dụng nguồn lực và phương thức kiểm tra kết quả. Minh bạch giúp các bên dự liệu hành vi quản lý; trách nhiệm giải trình gắn quyền quyết định với nghĩa vụ chứng minh tính hợp lý và hiệu quả. Đây là điều kiện để phân cấp, phân quyền, mở rộng tự chủ mà vẫn giữ vững kỷ luật quản lý.

Thứ ba, trọng tâm chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn công khai và mức độ rủi ro. Nhà nước giảm can thiệp trước vào từng hoạt động sáng tạo, nhưng phải xác định rõ giới hạn pháp lý, tăng cường giám sát và kịp thời xử lý hành vi xâm hại quyền con người, lợi ích cộng đồng hoặc an ninh văn hóa. Hậu kiểm không phải nới lỏng quản lý, mà đòi hỏi tiêu chuẩn rõ hơn, giám sát tốt hơn và xử lý nghiêm minh hơn.

Liên quan đến vấn đề đổi mới tư duy lãnh đạo và quản trị phát triển văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số ở Việt Nam hiện nay, GS.TS Dương Xuân Ngọc, nguyên Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận định:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 6

Các chủ thể không thay thế chức năng của nhau; sự tham gia đa trung tâm cũng không làm mờ vai trò của Nhà nước. Trái lại, Nhà nước phải có năng lực phân định trách nhiệm, điều hòa lợi ích, khắc phục những khoảng trống của thị trường và bảo đảm tiếng nói của người dân.

Vai trò kiến tạo vì thế không được đo bằng số việc Nhà nước trực tiếp làm, mà bằng chất lượng thể chế, khả năng tổ chức sự phối hợp và những giá trị công được bảo vệ.

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 7

Khi hiệu quả chính sách được đánh giá bằng những chuyển biến trong đời sống, cách phân bổ nguồn lực cho văn hóa cũng phải thay đổi. Số tiền đã bố trí và tỷ lệ giải ngân phản ánh quy mô đầu vào, nhưng chưa cho biết người dân có thêm cơ hội sáng tạo và thụ hưởng hay không, thiết chế có hoạt động hiệu quả hơn không, chất lượng đời sống văn hóa thay đổi ra sao.

Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai dân tộc. Trong cơ cấu nguồn lực ấy, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, còn nguồn lực xã hội và khu vực tư nhân là động lực quan trọng. Quan điểm này vừa khẳng định trách nhiệm đầu tư của Nhà nước, vừa mở rộng khả năng tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người dân.

Mục tiêu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa tạo nền tảng tài chính rõ ràng, nhưng mức chi lớn hơn không tự động mang lại hiệu quả cao hơn. Ngân sách nhà nước vẫn phải ưu tiên những nhiệm vụ thiết yếu như bảo tồn di sản, giáo dục nghệ thuật, xây dựng dữ liệu nền tảng, bảo đảm quyền tiếp cận và duy trì thiết chế tại những địa bàn còn khó khăn. Nguồn lực xã hội có vai trò bổ sung, không thay thế trách nhiệm công.

Thiết chế văn hóa là một ví dụ rõ nét về khoảng cách giữa đầu tư và hiệu quả. PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 8

Một công trình được hoàn thành mới cho biết vốn đầu tư đã chuyển thành cơ sở vật chất. Để đánh giá công trình có thực sự phát huy tác dụng hay không, cần xem xét tần suất hoạt động, nội dung được tổ chức, khả năng thu hút công chúng và mức độ thuận lợi khi người dân tiếp cận. Vì vậy, mục tiêu 90% thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả đã đặt yêu cầu về chất lượng vận hành bên cạnh yêu cầu hoàn thiện hệ thống công trình.

Hiệu quả văn hóa cũng không dừng ở mức độ sử dụng thiết chế. Từ góc nhìn kinh tế, TS. Nguyễn Thành Nam, Trưởng khoa Xuất bản – Phát hành, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, cho biết:

Khơi thông sức mạnh văn hóa, bồi đắp Kỷ nguyên vươn mình | Kỳ 2: Nghị quyết 80-NQ/TW - Định vị văn hóa trong cấu trúc phát triển ảnh 9

Để phân bổ nguồn lực theo kết quả, hệ thống chỉ số phải trả lời những câu hỏi gần với đời sống: Người dân có thực sự được tiếp cận và tham gia sáng tạo văn hóa? Chênh lệch thụ hưởng giữa các vùng, miền và nhóm xã hội có được thu hẹp? Năng lực của nghệ sĩ, nghệ nhân, cộng đồng và doanh nghiệp văn hóa thay đổi ra sao? Văn hóa đóng góp thế nào vào việc làm, thị trường và sức hấp dẫn của quốc gia?

Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia (V-Culture Index) và Bộ chỉ số thống kê về đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa đối với phát triển kinh tế. Đây là cơ sở để chuyển các yêu cầu trên thành dữ liệu có thể theo dõi và so sánh. Số sự kiện, công trình và mức giải ngân vẫn cần được ghi nhận như những chỉ số đầu vào, nhưng phải được đặt cùng các chỉ số về kết quả và tác động.

Định hướng gắn nguồn lực với kết quả đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, được Quốc hội thông qua ngày 24/4/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Điều 3 quy định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước, đồng thời khuyến khích huy động nguồn lực xã hội. Khoản 3 Điều 8 cho phép thí điểm khoán chi đến sản phẩm cuối cùng hoặc từng phần đối với một số hoạt động sử dụng ngân sách, lấy mục tiêu và sản phẩm đầu ra theo yêu cầu chuyên môn làm căn cứ.

Nếu Điều 3 xác lập cam kết về nguồn lực; Điều 8 mở ra cách sử dụng ngân sách gắn chặt hơn với sản phẩm phải hoàn thành. Đây mới là cơ chế thí điểm, chưa thay thế toàn bộ phương thức quản lý tài chính hiện hành. Tuy nhiên, bên cạnh việc kiểm soát khoản mục và thủ tục, cơ quan giao nhiệm vụ đã có thêm căn cứ để ràng buộc trách nhiệm bằng kết quả cuối cùng.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết số 80-NQ/TW vì thế nằm ở việc đặt cam kết nguồn lực và yêu cầu đo lường hiệu quả trong cùng một mạch chính sách. Số tiền đã chi, công trình đã xây hay hoạt động đã tổ chức cần được xem xét qua những thay đổi mà chúng tạo ra thông qua năng lực sáng tạo được bồi đắp, quyền văn hóa được mở rộng và những giá trị xã hội, kinh tế được hình thành. Chính sách văn hóa từ đó chuyển trọng tâm từ ghi nhận những gì đã đầu tư sang đánh giá những giá trị được tạo ra cho con người, cộng đồng và đất nước./.

Nhóm tác giả: Kim Ngọc, Nguyệt Linh

TIN LIÊN QUAN
Trưng bày thu hút sự quan tâm của người yêu mỹ thuật - Ảnh: Minh Khang
Tác phẩm của các danh họa mỹ thuật Đông Dương và Gia Định đến với công chúng
(Ngày Nay) -Người yêu thích mỹ thuật Đông Dương và mỹ thuật Gia Định đã có thể thường xuyên ngắm những Hải quỳ của họa sĩ Lê Phổ, Phụ nữ Bắc vấn tóc trần của Vũ Cao Đàm, Tuồng đời của Bùi Xuân Phái, Thiên thai của Phạm Tăng… tại nơi trưng bày tầng 3, Nhà 1 Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM (97A Phó Đức Chính, phường Bến Thành).
Rực rỡ trang phục phụ nữ Hà Nhì mùa Tết Hồ Sự Chà
Rực rỡ trang phục phụ nữ Hà Nhì mùa Tết Hồ Sự Chà
(Ngày Nay) - Giữa những nếp nhà trình tường còn mờ sương, những đường thêu đỏ, vàng, xanh nổi lên trên nền áo chàm của phụ nữ Hà Nhì. Ở Mù Cả, các bà, các mẹ sửa soạn xà cạp, dây lưng bằng những mũi thêu cuối cùng. Ở Thu Lũm, những tà váy chàm lay động theo nhịp vòng xòe trong ngày Tết Hồ Sự Chà.
Viettel đặt ra lộ trình tới năm 2030 đưa toàn bộ mạng lưới đạt mức tự trị Cấp độ 4 và tiến tới Cấp độ 5 ở những lĩnh vực phù hợp.
Viettel đạt chuẩn mạng tự trị cao nhất thế giới
(Ngày Nay) - Ngày 19/11, tại Innovate Asia 2026 diễn ra ở Bangkok (Thái Lan), Hiệp hội viễn thông quốc tế (TM Forum) chính thức vinh danh Viettel là nhà mạng đầu tiên tại Việt Nam đạt chứng nhận Mạng tự trị Cấp độ 4, mức cao nhất được cấp trên thế giới hiện nay. Kết quả được xác lập bằng các giải pháp do đội ngũ kỹ sư Viettel tự nghiên cứu, phát triển và đang vận hành thương mại, đưa Viettel vào nhóm nhà mạng dẫn đầu toàn cầu về năng lực mạng tự trị.
Lũ lụt hoành hành tại Nam Mỹ do tác động từ El Nino
Lũ lụt hoành hành tại Nam Mỹ do tác động từ El Nino
(Ngày Nay) - Mưa lớn kéo dài do hiện tượng khí hậu El Nino cường độ mạnh đang gây lũ lụt nghiêm trọng tại nhiều quốc gia Nam Mỹ, khiến ít nhất 14 người thiệt mạng ở Ecuador và buộc hàng nghìn người tại Argentina, Paraguay và Brazil phải rời bỏ nhà cửa, trong khi đỉnh lũ và mùa mưa cao điểm vẫn còn ở phía trước.
Nhóm Bộ tứ tái khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN
Nhóm Bộ tứ tái khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN
(Ngày Nay) - Ngày 17/11, các nhà lãnh đạo Nhóm Bộ tứ (Quad) gồm Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Australia Anthony Albanese, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đã tái khẳng định sự ủng hộ kiên định đối với vai trò trung tâm và sự đoàn kết của ASEAN, đồng thời cam kết duy trì một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở.
Cảng hàng không Quảng Trị tăng tốc về đích, đợt tuyển dụng đầu tiên thu hút hàng trăm ứng viên
Cảng hàng không Quảng Trị tăng tốc về đích, đợt tuyển dụng đầu tiên thu hút hàng trăm ứng viên
(Ngày Nay) - Đợt tuyển dụng nhân sự đầu tiên của Cảng hàng không Quảng Trị đã thu hút gần 300 hồ sơ ứng tuyển, mở ra cơ hội nghề nghiệp mới cho người lao động địa phương. Đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng về nguồn nhân lực, hướng tới mục tiêu đưa sân bay vào khai thác thương mại trong tháng 3/2027.
Kiểm soát nhiễm khuẩn, sử dụng kháng sinh hợp lý để bảo vệ người bệnh
Kiểm soát nhiễm khuẩn, sử dụng kháng sinh hợp lý để bảo vệ người bệnh
(Ngày Nay) - Sáng 18/11, tại Hà Nội, Bộ Y tế phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan, đơn vị tổ chức Mít tinh hưởng ứng Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc (18-24/11) và sơ kết thực hiện Kế hoạch hành động phòng, chống kháng thuốc trong y tế giai đoạn 2026-2030.
"Sống cùng dòng sông" - Triển lãm về tuyến đường sinh thái ven sông Hồng
"Sống cùng dòng sông" - Triển lãm về tuyến đường sinh thái ven sông Hồng
(Ngày Nay) -  Tuyến đường sinh thái dài hơn 2 km nối hai công viên rừng Phúc Tân và Chương Dương là nội dung chính của triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”, khai mạc ngày 17/ 11 tại Biệt thự 49 Trần Hưng Đạo, Hà Nội. Triển lãm giới thiệu cách cư dân cải tạo những bãi rác ven sông thành không gian công cộng, đồng thời đưa công chúng đến gần hơn với hệ động, thực vật của vùng bờ vở.