Khác với trò chơi trực tuyến hay video ngắn, AI có khả năng đáp ứng nhu cầu cảm xúc, cung cấp nội dung liên tục và tạo cảm giác được đồng hành, khiến nguy cơ lệ thuộc trở nên khó nhận biết. Vấn đề không chỉ nằm ở thời gian sử dụng, mà ở việc người dùng có còn kiểm soát được hành vi và việc sử dụng AI có ảnh hưởng đến học tập, công việc và đời sống hay không.
Các chuyên gia đặc biệt cảnh báo nguy cơ đối với trẻ em và thanh thiếu niên, nhóm đang trong giai đoạn phát triển quan trọng về tư duy, nhân cách và kỹ năng xã hội. Việc thường xuyên sử dụng AI để giải bài tập, viết nội dung hoặc tìm câu trả lời có thể hình thành thói quen dựa vào đáp án có sẵn, làm giảm động lực tự suy nghĩ và khả năng giải quyết vấn đề.
Khảo sát năm 2025 của Trung tâm Nghiên cứu thanh thiếu niên Trung Quốc với hơn 8.500 học sinh tại 7 tỉnh, thành cho thấy gần 30% học sinh có xu hướng tìm đến AI khi gặp khó khăn trong học tập. Các chuyên gia cho rằng nếu xu hướng này kéo dài và mức độ phụ thuộc gia tăng, khả năng tư duy phản biện và sáng tạo của học sinh có thể bị ảnh hưởng.
Đối với người trưởng thành, việc giao quá nhiều công việc cho AI có thể giúp tăng hiệu suất trong ngắn hạn, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm khả năng sáng tạo, xử lý vấn đề và tự giải quyết công việc. Việc thường xuyên tìm kiếm sự đồng cảm, an ủi từ AI còn có thể dẫn đến lệ thuộc về cảm xúc, làm giảm giao tiếp với gia đình, bạn bè và xã hội thực tế.
Các chuyên gia nhấn mạnh không nên từ bỏ AI mà cần sử dụng công nghệ này một cách có kiểm soát. Nguyên tắc được khuyến nghị là “tự suy nghĩ trước, sử dụng AI sau”, trong đó con người giữ vai trò chủ đạo, còn AI hỗ trợ giải quyết những điểm khó, cung cấp thông tin hoặc nâng cao hiệu quả công việc.
Đối với học sinh, nên tự suy nghĩ và hoàn thành bài trước khi sử dụng AI để kiểm tra, giải thích hoặc mở rộng kiến thức. Người trưởng thành cũng cần tự xây dựng ý tưởng và phương án trước khi sử dụng AI, đồng thời kiểm tra và chỉnh sửa kết quả do công nghệ tạo ra.
Trong bối cảnh AI ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống, các chuyên gia cảnh báo sự tiện lợi của công nghệ nếu thiếu kiểm soát có thể dần biến thành sự lệ thuộc, ảnh hưởng đến khả năng tư duy, giao tiếp và tự điều chỉnh cảm xúc của con người. Do đó, mỗi cá nhân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, cần chủ động thiết lập giới hạn sử dụng, tránh để AI thay thế suy nghĩ, các mối quan hệ và trải nghiệm trong đời sống thực.
