Giữa vùng quê yên bình ở tỉnh Quảng Nam cũ, có một ngôi làng nhỏ in đậm màu sắc hào hùng của ký ức. Đó là làng Thạch Tân, trước thuộc xã Tam Thăng, TP.Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, nay là phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng. Nơi này, trước là điểm nóng của chiến trường Khu V, từng mái nhà, từng người dân đều in đậm nỗi đau, sự mất mát của chiến tranh. Lời giới thiệu "nhà nào cũng có Mẹ Việt Nam Anh hùng" là một sự thật hiển hiện, là nỗi đau, là tự hào, và là di sản lịch sử sống động của người dân nơi đây.
Ngày giỗ chung
Vào mỗi dịp 27.7 hàng năm, khi cả nước lặng mình tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, thì làng Thạch Tân lại tổ chức một ngày lễ đặc biệt, ngày giỗ chung cho tất cả những người con đã ngã xuống. Không chỉ là tưởng nhớ, đó còn là cách để người dân nối liền ký ức quá khứ với hiện tại, để thế hệ con cháu hôm nay không quên máu xương cha anh đã đổ xuống mảnh đất này.
Giữa làng là một nhà bia tưởng niệm lớn, được xây ngay phía sau lư hương đài. Mỗi lần khói hương nghi ngút, là những lần lòng người lại trùng xuống. Trên bia, chi chít những dòng chữ nhỏ li ti: ghi tên tuổi các liệt sĩ, những người mẹ mang danh hiệu cao quý “Bà mẹ Việt Nam Anh hùng”, và dưới mỗi dòng tên là những người con đã ra đi.
 |
Địa đạo Kỳ Anh dài 32 km ở làng Thạch Tân |
Ông Huỳnh Kim Ta (66 tuổi), người gắn bó cả đời với làng Thạch Tân, nghẹn ngào: "Làng chỉ có 140 hộ dân, vậy mà có tới 203 liệt sĩ, 59 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Hồi đó, chiến tranh dữ dội, bom đạn san bằng làng mạc. Nhưng người dân không lùi bước, sẵn sàng nuôi giấu cán bộ, đưa tiễn con em ra trận. Mỗi ngôi nhà, mỗi mảnh vườn đều có máu xương đổ xuống".
Ngày giỗ chung của các liệt sĩ được tổ chức ở đình cổ Thạch Tân, nơi từng là căn cứ cách mạng, có hầm cứu thương và hầm chứa lương thực. Năm 1968, lính Mỹ nghi ngờ đình là nơi giấu cán bộ, đã đưa xe tăng đến kéo đổ cột đình bằng dây xích. Nhưng dây nào cũng đứt, cột không lung lay. “Chuyện đó như một phép màu. Sau này, các vết đạn, vết dây xích vẫn còn hằn lên cột đình, như một lời nhắc nhở về ý chí và sức mạnh của lòng dân”, ông Huỳnh Kim Ta kể lại.
 |
Địa đạo Kỳ Anh được công nhận là Di tích cấp quốc gia năm 1997 |
Nhà nào cũng có ‘Mẹ’
Trong căn nhà nhỏ mái ngói rêu phong, bà Trần Thị Loan (76 tuổi) ôm tấm bằng Bà mẹ Việt Nam Anh hùng của mẹ mình là bà Trần Thị Lý bằng đôi tay đã run vì tuổi tác. Mắt bà ngấn nước khi nhắc lại thời khói lửa: “Anh trai và chị gái tôi đều hy sinh. Mẹ tôi nén đau, không khóc, mà còn động viên các anh em khác tiếp tục chiến đấu. Nhà tôi ngày đó như trạm hậu cần nhỏ, lo cơm nước cho du kích, giấu cán bộ, chia từng đấu gạo cho kháng chiến”.
Nhưng gia đình bà Loan không phải là cá biệt. Bà kể, ngày ấy “ra đường là gặp Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, vì hầu như nhà nào cũng có 2 - 3 liệt sĩ trở lên”. Có những cụ bà chôn con xong, không có thời gian để tang, lại quay về gùi đất đào địa đạo, che giấu dấu vết để tránh máy bay địch.
Bắt đầu được đào từ năm 1965 và hoàn thiện vào năm 1967, hệ thống địa đạo dài 32 km, rộng chừng 0,5 - 0,8 m, cao chưa đến 1 m, được làm hoàn toàn bằng sức người, cuốc xẻng, rổ, thúng… Bà Trần Thị Loan – một trong những người trực tiếp tham gia đào địa đạo – nhớ như in: “Tụi tôi đào từ chiều tối hôm trước đến rạng sáng hôm sau, xong là vội xóa dấu vết, giấu đất vào hầm hoặc đắp bờ ruộng. Đào bằng tay, mà che mắt địch như ảo thuật”.
 |
Bà Trần Thị Loan kể lại những ngày lịch sử hào hùng |
Địa đạo Kỳ Anh nằm ngay dưới lòng làng Thạch Tân là minh chứng sống động cho tinh thần “thép” của các mẹ. Nơi đây, không chỉ là nơi trú ẩn bom đạn mà còn là một chiến khu bí mật giữa lòng địch.
Địa đạo được thiết kế tinh vi: có hầm quân y, hầm chỉ huy, hầm chứa lương thực, ụ bắn, hệ thống thông hơi ngụy trang… Tất cả nằm sâu dưới lòng đất, chỉ cách căn cứ Mỹ chưa đầy 2 km. Chính vì thế, địa đạo Kỳ Anh còn được gọi là “địa đạo trong lòng dân”, vì sự sống còn của nó gắn chặt với lòng tin, sự bảo vệ, hy sinh thầm lặng của người dân trong làng.
Giờ đây, nhiều mẹ đã khuất, chỉ còn bia mộ và những câu chuyện được con cháu truyền lại. Nhưng ký ức về họ, sự dũng cảm và tình mẫu tử không gì so sánh được, vẫn in sâu vào lòng người dân nơi đây.
Chiến tranh đã lùi xa, làng Thạch Tân giờ đây rợp bóng cây xanh, nhà cửa khang trang, đường làng bê tông sạch đẹp. Nhưng dưới mỗi ngôi nhà, trên từng con đường, vẫn còn nguyên vẹn vết tích một thời khói lửa. Và trong lòng mỗi người dân làng, vẫn có một ngọn lửa, ngọn lửa của lòng biết ơn, cho những người con đã ngã xuống.
Mỗi năm, lễ giỗ chung không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là lớp học lịch sử sống động nhất. Trẻ em trong làng được nghe kể chuyện về những bà mẹ, những người cha, anh chị đã ngã xuống. Những bữa cơm giỗ đơn sơ nhưng ấm tình người, là cách dân làng gìn giữ ký ức và truyền lại tinh thần yêu nước cho thế hệ mai sau.
