PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: AI có thể tạo ra âm thanh, nhưng con người mới làm nên cái hồn của âm nhạc

Trao đổi với Tạp chí Ngày Nay, PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan, Trưởng Khoa Âm nhạc ứng dụng, cho rằng AI có thể mở rộng khả năng tiếp cận và sáng tạo âm nhạc, nhưng không thể thay thế vai trò của con người trong việc gìn giữ bản sắc và truyền tải những giá trị văn hóa.

***

Phóng viên: AI đang mở ra những khả năng mới nào trong việc nghiên cứu, tư liệu hóa, lưu trữ và bảo tồn di sản âm nhạc truyền thống Việt Nam. Theo PGS, đâu là những ứng dụng có tính khả thi nhất hiện nay?

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: Theo tôi, AI đang mở ra nhiều cơ hội mới cho công tác nghiên cứu và bảo tồn di sản âm nhạc truyền thống. Công nghệ có thể hỗ trợ số hóa, phân loại, lưu trữ và phân tích một khối lượng lớn tư liệu âm thanh, hình ảnh; nhận diện giai điệu, tiết tấu, lời ca, đồng thời giúp việc tìm kiếm và tiếp cận di sản trở nên thuận tiện hơn.

Những ứng dụng có tính khả thi nhất hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu âm nhạc, số hóa các bản ghi của nghệ nhân, hỗ trợ phân tích và hệ thống hóa tư liệu theo vùng miền, loại hình và đặc trưng âm nhạc.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng: lưu giữ được âm thanh không đồng nghĩa với việc bảo tồn được di sản. Một bản ghi có thể tồn tại hàng trăm năm, nhưng nếu không còn người thực hành, không còn môi trường diễn xướng và không còn sự trao truyền giữa các thế hệ thì di sản vẫn có nguy cơ mất đi sức sống. Công nghệ có thể lưu giữ tư liệu, nhưng con người mới là chủ thể gìn giữ và tiếp nối di sản.

PV: Liệu AI có thể thực sự nhận diện và phân tích những yếu tố làm nên bản sắc của các loại hình như ca trù, quan họ, hát xoan hay nhã nhạc cung đình Huế?

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: Tôi cho rằng AI có khả năng nhận diện và phân tích nhiều đặc trưng âm nhạc như cao độ, tiết tấu, thang âm, cấu trúc giai điệu, kỹ thuật luyến láy và cách xử lý giọng hát.

Chẳng hạn, AI có thể hỗ trợ phân tích cách nhả chữ, luyến láy trong ca trù; kỹ thuật vang, rền, nền, nảy trong quan họ; hay những đặc trưng về tiết tấu và phối hợp nhạc cụ trong nhã nhạc cung đình Huế.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc nhận diện được đặc điểm âm thanh và việc thực sự hiểu được bản chất nghệ thuật. Âm nhạc truyền thống không chỉ được tạo nên bởi những thông số kỹ thuật, mà còn chứa đựng kinh nghiệm sống, cảm xúc, ngôn ngữ và bản sắc văn hóa của cộng đồng.

AI có thể nhận diện một nốt nhạc, nhưng chưa chắc đã hiểu được vì sao một nghệ nhân lại hát nốt nhạc ấy theo cách đó. Vì vậy, AI nên là công cụ hỗ trợ, còn nghệ nhân và các nhà nghiên cứu vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc lý giải và đánh giá giá trị nghệ thuật.

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan trong tiết dạy thực hành cùng sinh viên Khoa Âm nhạc ứng dụng

PV: PGS cho biết đâu là ranh giới giữa bảo tồn, phục dựng và biến đổi di sản khi AI có khả năng tái tạo, sáng tạo âm nhạc truyền thống?

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: Theo tôi, cần phân biệt rõ ba khái niệm: bảo tồn là gìn giữ những giá trị đã được hình thành; phục dựng là tái hiện dựa trên tư liệu và tri thức có căn cứ; còn sáng tạo trên cơ sở di sản là tiếp nhận chất liệu truyền thống để tạo ra những sản phẩm nghệ thuật mới.

Tôi không cho rằng di sản phải được giữ nguyên trong một hình thức bất biến, bởi âm nhạc truyền thống vốn luôn vận động cùng đời sống xã hội. Tuy nhiên, mọi sự biến đổi cần dựa trên hiểu biết và sự tôn trọng đối với những giá trị gốc.

Một sản phẩm do AI tạo ra có thể mô phỏng khá giống ca trù hay quan họ về âm thanh, nhưng không vì thế mà có thể mặc nhiên coi đó là sự phục dựng di sản. Để tránh sai lệch, cần có sự tham gia của nghệ nhân, nhà nghiên cứu và người thực hành trong quá trình xây dựng dữ liệu, kiểm chứng và đánh giá sản phẩm.

Điều đáng lo ngại không phải là di sản thay đổi, mà là di sản bị thay đổi khi chúng ta không còn hiểu đúng về nó.

PV: Vậy, cần có cơ chế nào để bảo vệ quyền của nghệ nhân, cộng đồng nắm giữ di sản khi dữ liệu âm nhạc được sử dụng để huấn luyện AI?

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: Theo tôi, đây không chỉ là vấn đề bản quyền mà còn là vấn đề đạo đức và trách nhiệm văn hóa. Một giọng hát của nghệ nhân không đơn thuần là một tệp âm thanh, mà là kết tinh của nhiều năm lao động nghệ thuật, kinh nghiệm sống và tri thức văn hóa.

Vì vậy, cần có những nguyên tắc rõ ràng: việc thu thập và sử dụng dữ liệu phải có sự đồng thuận minh bạch của nghệ nhân và cộng đồng; phải ghi nhận nguồn gốc, tên tuổi và đóng góp của những người nắm giữ di sản; đồng thời có cơ chế thỏa thuận về quyền sử dụng và chia sẻ lợi ích khi dữ liệu được khai thác thương mại.

Đặc biệt, việc sử dụng AI để mô phỏng hoặc nhân bản giọng hát nghệ nhân cần có quy định riêng, tránh việc sử dụng trái phép hoặc làm ảnh hưởng đến danh dự và giá trị nghệ thuật của họ.

Tôi cho rằng, chúng ta không thể nói rằng mình đang bảo tồn di sản nếu chính những người đã dành cả cuộc đời để gìn giữ di sản lại không được tôn trọng và ghi nhận.

Màn biểu diễn của sinh viên khoa Âm nhạc Ứng dụng, trường Đại học Thăng Long ở sự kiện của trường.

PV: Nhìn từ góc độ đào tạo âm nhạc ứng dụng, AI có vai trò như thế nào đối với thế hệ nhạc sĩ, nghệ sĩ tương lai? Theo PGS, các cơ sở đào tạo cần chuẩn bị những năng lực gì?

PGS.TS.NSƯT Trần Thị Ngọc Lan: Sau 10 năm hoạt động, Khoa Âm nhạc Ứng dụng, Trường Đại học Thăng Long đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới, trong đó AI và công nghệ sẽ có ảnh hưởng ngày càng lớn đến hoạt động đào tạo và sáng tạo âm nhạc.

Tôi cho rằng sinh viên cần được trang bị ba nhóm năng lực quan trọng.

Thứ nhất là năng lực làm chủ công nghệ, biết ứng dụng AI vào sáng tác, phối khí, sản xuất âm nhạc và biểu diễn.

Sinh viên khoa Âm nhạc Ứng dụng, trường Đại học Thăng Long.

Thứ hai là nền tảng chuyên môn và tư duy nghệ thuật vững chắc. Công nghệ càng phát triển thì người nghệ sĩ càng cần có kiến thức chuyên môn để lựa chọn, kiểm soát và đánh giá những gì AI tạo ra, thay vì phụ thuộc vào công nghệ.

Thứ ba là năng lực cảm thụ văn hóa và ý thức về bản sắc dân tộc. Sinh viên cần được tiếp xúc với âm nhạc truyền thống, học hỏi từ nghệ nhân, tìm hiểu môi trường diễn xướng và những giá trị văn hóa đã tạo nên di sản.

Sinh viên Khoa Âm nhạc ứng dụng mang màu sắc âm nhạc dân gian lên sân khấu nhạc hội Chào tân sinh viên

Có một điều tôi đặc biệt quan tâm: khi AI ngày càng có khả năng tạo ra những sản phẩm âm nhạc nhanh chóng và hoàn thiện về kỹ thuật, giá trị khác biệt của người nghệ sĩ sẽ nằm ở đâu? Theo tôi, câu trả lời vẫn nằm ở tư duy nghệ thuật, cảm xúc, trải nghiệm sống, cá tính sáng tạo và chiều sâu văn hóa của mỗi con người.

Tôi không mong muốn đào tạo ra những người chỉ biết sử dụng thành thạo công cụ AI để tạo nhạc, mà mong muốn đào tạo những nghệ sĩ có tư duy độc lập, có năng lực sáng tạo và có trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà mình kế thừa.

Tôi muốn khẳng định một quan điểm: Công nghệ có thể giúp âm nhạc tiến xa hơn, nhưng chính con người mới làm cho âm nhạc trở nên có ý nghĩa. AI có thể tạo ra âm thanh, mô phỏng cảm xúc, nhưng cái hồn của âm nhạc vẫn phải bắt nguồn từ tâm hồn, trải nghiệm và sự rung động chân thật của con người.

PV: Xin cám ơn PGS đã dành thời gian chia sẻ./.