Để những tài sản này chuyển hóa thành vốn, khung công nhận và định giá tài sản vô hình cần được chuẩn hóa, còn doanh nghiệp phải tự nâng chuẩn “sẵn sàng đầu tư”.
Dịch chuyển từ nhà xưởng sang dữ liệu
Theo Brand Finance Global Intangible Finance Tracker 2025, công bố cùng Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), giá trị tài sản vô hình của 5.000 doanh nghiệp niêm yết dẫn đầu thế giới đã vượt 97.000 tỷ USD trong năm 2025, tăng 23% so với năm trước. Báo cáo World Intangible Investment Highlights 2026 của WIPO và Trường Kinh doanh Luiss cho thấy đầu tư vào tài sản vô hình tại 29 nền kinh tế, chiếm khoảng 57% GDP thế giới, đạt khoảng 10.000 tỷ USD năm 2025. Giai đoạn 2020 - 2025, loại đầu tư này tăng bình quân 5,5% mỗi năm, so với 3,2% của đầu tư vào tài sản hữu hình.
Với doanh nghiệp công nghệ, tài sản lớn nhất thường là mã nguồn, dữ liệu, thuật toán và đội ngũ.
Vì sao tài sản vô hình khó thành vốn
Vấn đề là hệ thống tài chính được xây dựng quanh tài sản hữu hình. OECD lưu ý các startup đổi mới sáng tạo thường dựa nhiều vào tài sản vô hình, vốn khó dùng làm tài sản bảo đảm và ít phù hợp với tín dụng ngân hàng truyền thống.
Trong tham luận tại Diễn đàn “Đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng 2026 - Khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo”, thuộc Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026, ông Nguyễn Đức Tài, Phó Tổng Giám đốc Tài chính Meey Group, chỉ ra ba rào cản. Thứ nhất là định giá: một phần mềm hay một bộ dữ liệu không có giá thị trường tham chiếu như căn nhà hay lô đất, và giá trị của nó phụ thuộc vào khả năng tạo dòng tiền trong tương lai. Thứ hai là xác lập quyền sở hữu: dữ liệu, bí quyết kỹ thuật hay mã nguồn thường không có giấy chứng nhận như quyền sử dụng đất, khiến bên cho vay khó xác định ai có quyền định đoạt. Thứ ba là xử lý khi rủi ro xảy ra: tài sản vô hình khó tách khỏi doanh nghiệp và khó bán lại, nên ngân hàng khó thu hồi vốn.
Vì vậy, ông đề xuất một tầng tín dụng đổi mới sáng tạo, đánh giá khả năng vay dựa trên dòng tiền định kỳ, hợp đồng đã ký và sở hữu trí tuệ, thay vì chỉ dựa vào tài sản cố định.
 |
Ông Nguyễn Đức Tài, Phó Tổng Giám đốc Tài chính Meey Group, trình bày tham luận tại Diễn đàn “Đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng 2026” |
Khung pháp lý đã có nền, còn thiếu cơ chế vận hành
Về pháp lý, Luật Doanh nghiệp cho phép quyền sở hữu trí tuệ là tài sản góp vốn. Thông tư 37/2024/TT-BTC ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về thẩm định giá tài sản vô hình, tạo phương pháp chung cho hoạt động định giá. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua tháng 12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, bổ sung Điều 8a, theo đó Nhà nước khuyến khích khai thác quyền sở hữu trí tuệ, sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn theo quy định của pháp luật về đầu tư, kinh doanh, tín dụng.
Song từ quy định đến khoản vay thực tế vẫn còn khoảng cách. Chỉ quyền tài sản, không phải quyền nhân thân, mới được chuyển giao để góp vốn hay thế chấp. Tài sản trí tuệ chưa đủ điều kiện ghi nhận theo chuẩn mực kế toán phải được theo dõi riêng, nghĩa là có thể không xuất hiện trên bảng cân đối. Ngân hàng cần quy trình quản trị rủi ro và thước đo định giá rõ ràng trước khi chấp nhận loại tài sản này, trong khi hướng dẫn chi tiết chưa đầy đủ.
Với dữ liệu, yêu cầu còn chặt hơn. Luật Dữ liệu 2024 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đòi hỏi dữ liệu phải có nguồn gốc hợp pháp và được khai thác đúng phạm vi; chỉ khi chứng minh được quyền khai thác hợp pháp, một bộ dữ liệu mới có thể được định giá như tài sản.
Tại Trung Quốc, theo Cục Sở hữu trí tuệ Quốc gia (CNIPA), trong giai đoạn 2021 - 2025, các ngân hàng đã giải ngân tổng cộng hơn 900 tỷ nhân dân tệ cho vay cầm cố tài sản trí tuệ, với hơn 110.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa được tiếp cận.
Đây là lý do ông Tài đặt hai kiến nghị cạnh nhau: ban hành khung pháp lý chuẩn hóa để công nhận và định giá tài sản vô hình; và thí điểm có kiểm soát (sandbox) liên thông giữa Nhà nước, ngân hàng, quỹ đầu tư và doanh nghiệp công nghệ. Một sandbox cho tín dụng dựa trên tài sản trí tuệ sẽ tạo ra dữ liệu về tỷ lệ trả nợ và tổn thất, căn cứ ngân hàng cần để mở rộng sản phẩm.
Chiều ngược lại: doanh nghiệp phải “sẵn sàng đầu tư”
Theo ông Tài, thị trường cần chuyển từ trạng thái “doanh nghiệp đi tìm vốn” sang “vốn tìm đúng doanh nghiệp”, và điều đó chỉ xảy ra khi doanh nghiệp đạt chuẩn “sẵn sàng đầu tư” trên bảy trụ cột: công nghệ, sở hữu trí tuệ, mô hình kinh doanh, nền tảng số ứng dụng trí tuệ nhân tạo, hiệu quả tài chính, quản trị và nhân lực.
Bảy trụ cột này gắn trực tiếp với bài toán tài sản vô hình. Không khung định giá nào định giá được tài sản mà doanh nghiệp không quản trị được. Sáng chế phải được đăng ký bảo hộ, phần mềm phải có hồ sơ sở hữu mã nguồn, hợp đồng phải đủ chuẩn để chứng minh dòng tiền. Báo cáo tài chính minh bạch và quản trị chuẩn mực là điều kiện để nhà đầu tư tin vào những con số ấy.
“Sẵn sàng đầu tư” không chỉ là chuẩn bị hồ sơ gọi vốn. Đó là quá trình biến những gì doanh nghiệp đã đầu tư, từ thuật toán, dữ liệu đến đội ngũ, thành tài sản có thể nhận diện, đo lường và kiểm chứng.
 |
Gian hàng “Trạm Quy hoạch Số” của Meey Group tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026 |
“Việt Nam chưa bao giờ thiếu nhân tài, trí tuệ hay khát vọng vươn lên. Điều chúng ta đang cần chính là một kiến trúc tài chính đủ tầm để mở đường và khơi thông mọi nguồn lực”, ông Nguyễn Đức Tài nhấn mạnh.
Trong kiến trúc ấy, tài sản vô hình là mắt xích còn thiếu. Khi giá trị của nền kinh tế số ngày càng nằm ở dữ liệu, phần mềm và tri thức, việc công nhận và định giá những tài sản này không còn là câu chuyện kỹ thuật kế toán, mà là điều kiện để dòng vốn đi đúng chỗ.
