Văn hóa Việt Nam luôn hiện diện như mạch nguồn hun đúc nên tâm hồn, trí tuệ và bản lĩnh dân tộc. Từ những câu ca dao, những lễ hội truyền thống đậm tính cộng đồng đến những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được thế giới vinh danh, từ lâu văn hóa đã trở thành nền tảng tinh thần của xã hội Việt Nam.
Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên hội nhập sâu rộng, chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu, sức mạnh mềm - vai trò của văn hóa càng trở nên đặc biệt quan trọng. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ra đời trong bối cảnh đó, khẳng định một tư duy mang tính đột phá: văn hóa không chỉ là nền tảng, mà phải trở thành sức mạnh dẫn dắt tương lai dân tộc.
Văn hóa - từ “tinh thần” đến trụ cột phát triển
Trong một thời gian dài, văn hóa thường được nhìn nhận như lĩnh vực đi sau kinh tế. Nghị quyết 80 đã tạo ra bước chuyển căn bản trong nhận thức khi xác định: phát triển văn hóa, con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Văn hóa phải đi trước, soi đường, thấm sâu vào các quyết sách phát triển.
Thực tiễn cho thấy, nhiều địa phương trong nước đã vươn lên mạnh mẽ không chỉ nhờ tiềm lực kinh tế mà còn nhờ sức mạnh văn hóa - thứ sức mạnh mềm tạo nên uy tín, ảnh hưởng và sức hấp dẫn bền vững. Tiêu biểu là Dân ca Quan họ Bắc Ninh được bảo tồn, truyền dạy và lan tỏa trong đời sống đương đại, không chỉ góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc mà còn khẳng định giá trị văn hóa Việt Nam trong không gian giao lưu quốc tế.
Quần thể di tích Cố đô Huế và Nhã nhạc cung đình Huế, khi được bảo tồn và phát huy gắn với các hoạt động lễ hội, du lịch, đã trở thành thương hiệu văn hóa đặc sắc, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế.
Ẩm thực Việt Nam, với những món ăn đã trở thành biểu tượng toàn cầu như phở, bún chả, gỏi cuốn, cơm tấm, cà phê, … đang ngày càng khẳng định vai trò là kênh ngoại giao văn hóa hiệu quả, lan tỏa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.
Nhìn ra thế giới, không ít quốc gia phát huy văn hóa truyền thống kết hợp công nghệ hiện đại, đồng thời thúc đẩy công nghiệp sáng tạo phát triển… đều là minh chứng rõ nét cho thấy văn hóa không chỉ là nền tảng mà còn trở thành sức mạnh dẫn dắt tương lai dân tộc.
Ở Việt Nam, Nghị quyết 80 đặt ra yêu cầu: văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội, trở thành trụ cột phát triển. Đó không chỉ là phát triển văn học, nghệ thuật hay bảo tồn di sản, mà còn là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; tạo lập môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số; phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo.
Giữ hồn dân tộc trong guồng quay hiện đại
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa. Sự bùng nổ của các nền tảng số xuyên biên giới vừa mở ra cơ hội quảng bá văn hóa, vừa đặt ra nguy cơ xâm nhập của những yếu tố ngoại lai phản cảm, làm xói mòn bản sắc.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh việc xử lý hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển. Văn hóa không thể “đóng khung” trong bảo tàng nhưng cũng không thể bị hòa tan. Chỉ khi văn hóa sống được trong đời sống đương đại, được sáng tạo, được tiếp nối bởi các thế hệ thì mới thực sự có sức sống.
Điều này thể hiện rõ trong câu chuyện của các làng nghề, sản phẩm OCOP truyền thống- nơi kết tinh tinh hoa văn hóa dân gian và cũng là không gian sáng tạo không ngừng của cộng đồng.
Con người là trung tâm, văn hóa soi đường cho quốc dân đi
Một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết 80 là xác định con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển văn hóa. Văn hóa không tồn tại trừu tượng mà hiện hữu trong từng con người, từng hành vi, từng chuẩn mực ứng xử xã hội.
Nghị quyết đề cao việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đó là sự kết tinh giữa truyền thống yêu nước, nhân ái, nghĩa tình với tinh thần sáng tạo, trách nhiệm, kỷ cương và khát vọng vươn lên.
Nghị quyết 80-NQ/TW không chỉ là một văn kiện định hướng mà còn là lời hiệu triệu hành động đối với toàn xã hội. Để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh dẫn dắt tương lai dân tộc, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự sáng tạo của đội ngũ trí thức, văn nghệ sỹ, doanh nghiệp và sự tham gia chủ động của mỗi người dân.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Kỷ, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương: “Đây là một nghị quyết cấu thành trong hệ thống các nghị quyết quan trọng để phát triển đất nước toàn diện và vững mạnh mà Bộ Chính trị đã ban hành và chỉ đạo thực hiện quyết liệt thời gian qua. Điều mà tôi tâm đắc là Nghị quyết 80 tiếp tục khẳng định tư tưởng lớn và bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, năm 1946: "Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi."
Đồng thời, Nghị quyết nêu rõ: ‘Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước; là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam’; văn hóa luôn là sức mạnh nội sinh, các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội.”
Bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo ở làng tranh Đông Hồ, phường Thuận Thành (Bắc Ninh), có nhiều đời gắn bó với nghề tranh dân gian, chia sẻ: anh là một trong những nghệ nhân trẻ nhất của làng tranh dân gian Đông Hồ và là con trai của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, thuộc đời thứ 15 của dòng họ Nguyễn Hữu - một trong hai dòng họ còn duy trì nghề làm tranh dân gian.
“Khi nghe Nghị quyết 80 nhấn mạnh bảo tồn di sản gắn với phát triển, tôi rất mừng. Nếu có chính sách hỗ trợ đúng, tranh Đông Hồ hoàn toàn có thể bước ra thế giới, không chỉ là di sản mà còn là sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế,” nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo tâm sự.
Theo nghệ nhân, tranh Đông Hồ không chỉ là tranh để treo ngày Tết mà còn là cách ông cha gửi gắm triết lý sống, đạo lý làm người. Mỗi bức tranh là một câu chuyện, một bài học. Những năm qua, nghề tranh Đông Hồ đối mặt với nhiều khó khăn: thị hiếu thay đổi, lớp trẻ ít mặn mà với nghề, thu nhập không ổn định. Tuy nhiên, việc Đảng và Nhà nước xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng đã mang lại niềm tin mới cho các nghệ nhân.
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo mong muốn sự phát triển của tranh Đông Hồ sẽ khẳng định văn hóa là cội nguồn sức mạnh nội sinh, dân tộc luôn biết giữ gìn quá khứ, trân trọng di sản của ông cha. Tất cả những người làm nghề tranh Đông Hồ đều hy vọng luôn xây dựng, gìn giữ, phát triển những hình ảnh đẹp trong tâm trí biết bao người rằng:“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong/ Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp.”
Đây là việc làm quan trọng, mang nhiều ý nghĩa, nhiều lợi ích, đồng thời thể hiện tinh thần mà Nghị quyết 80 đặt ra, đặc biệt là “bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn.”
Công nghiệp văn hóa - động lực mới
Một nội dung mang tính đột phá khác của Nghị quyết 80 là phát triển mạnh các ngành công nghiệp văn hóa, coi đây là động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế. Mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP và đến năm 2045 khoảng 9% GDP cho thấy quyết tâm rất lớn.
Điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, thời trang, du lịch văn hóa, trò chơi điện tử, nội dung số… đều là những lĩnh vực Việt Nam có tiềm năng lớn. Vấn đề là phải có thể chế đột phá, môi trường sáng tạo thông thoáng, nguồn nhân lực chất lượng cao và sự tham gia mạnh mẽ của doanh nghiệp.
Nghị quyết 80 khẳng định vai trò của doanh nghiệp là động lực quan trọng trong hệ sinh thái văn hóa, sáng tạo, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm xã hội và định hướng nhân văn của hoạt động văn hóa, tránh khuynh hướng thương mại hóa thuần túy.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa trở thành “tiếng nói chung” kết nối các dân tộc. Nghị quyết 80 đặt mục tiêu nâng cao sức mạnh mềm quốc gia, đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và thế giới.
Việc thành lập thêm các trung tâm văn hóa Việt Nam ở nước ngoài, đẩy mạnh ngoại giao văn hóa, quảng bá di sản được UNESCO ghi danh, xuất khẩu sản phẩm Việt gắn với các câu chuyện văn hóa trong từng sản phẩm… sẽ góp phần khẳng định vị thế và hình ảnh Việt Nam trong trật tự thế giới mới.
Từ những nghệ nhân lặng lẽ giữ nghề ở các làng nghề đến những nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, tất cả đều đang góp phần tạo nên diện mạo văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Dưới ánh sáng của Nghị quyết 80-NQ/TW, văn hóa Việt Nam được đặt đúng vị trí vốn có: không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là sức mạnh kiến tạo tương lai. Khi văn hóa thấm sâu vào từng quyết sách, từng hành động, từng không gian sống, đó cũng là lúc bản sắc dân tộc được giữ vững, khát vọng phát triển được khơi dậy và sức mạnh mềm quốc gia được lan tỏa.
Phát triển văn hóa chính là bồi đắp con người, nuôi dưỡng niềm tin, hun đúc bản lĩnh để Việt Nam tự tin vươn lên, phát triển nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng trong kỷ nguyên mới.
