Triển lãm giới thiệu đến công chúng khoảng 400 tài liệu, tư liệu đặc sắc được lựa chọn từ hàng nghìn trang tài liệu, tư liệu sưu tầm của các lưu trữ quốc gia thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bảo tàng thuộc tỉnh Bình Định, các Viện Nghiên cứu, cùng nguồn tư liệu quý do các cá nhân chia sẻ.
Lấy ý tưởng từ những địa danh nổi tiếng của Bình Định để tạo nên một không gian 3D độc đáo, mở ra những câu chuyện vừa hào hùng, bi tráng, vừa huyền ảo, đẹp như một bức tranh đầy chất thơ về mảnh "đất võ, trời văn" trứ danh, Triển lãm đưa người xem trải qua những hành trình nhiều cảm xúc khám phá vùng đất Bình Định theo dòng lịch sử từ cội nguồn đến ngày nay.
Triển lãm gồm ba phần: Phần I, từ cội nguồn văn hóa Sa Huỳnh đến văn hóa Chămpa; phần II, từ phủ Hoài Nhơn đến trọng địa phía nam Kinh thành; phần III, từ mảnh đất "thành đồng" duyên hải Nam Trung bộ đến điểm sáng hội nhập, phát triển.
Phần I Triển lãm đưa người xem tới những nét văn hóa của cư dân Sa Huỳnh và Vương quốc cổ Chămpa huyền bí.
Nói đến vùng đất miền Trung xa xưa, tiền sơ sử, người ta thường nói đến văn hóa Sa Huỳnh. Vị trí trung tâm của văn hóa Sa Huỳnh nằm trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định. Năm 1934, nữ học giả Madeleine Colani được Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp phái đến tỉnh Quảng Ngãi tìm hiểu "một kho chum khoảng 200 chiếc nằm cách mặt đất không sâu, trong một cồn cát ven biển vùng Sa Huỳnh". Sau đó, tiếp tục mở rộng địa bàn khảo sát sang vùng Hoài Nhơn thuộc tỉnh Bình Định, bà đã phát hiện tại đây hai khu mộ chum phong phú, có giá trị về mặt nghiên cứu.
Từ đó đến nay, nhiều di tích đã được phát hiện, dần hé lộ cuộc sống của cư dân Sa Huỳnh (hình thành từ cách đây khoảng 3.000 năm) trên đất Bình Định.
Bình Định là vùng đất cổ gắn liền với lịch sử của Vương quốc Chămpa dưới thời Vijaya (999 – 1471). Đây từng là kinh kỳ, trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của Vương quốc Chămpa ở miền Trung Việt Nam.
Hệ thống di sản văn hóa Chămpa ở Bình Định phong phú, đa dạng và độc đáo, gồm thành lũy, đền tháp, điêu khắc, cảng thị và các khu sản xuất gốm. Dấu tích thành quách và những ngọn tháp rêu phong đến nay vẫn còn đó trước thử thách của thời gian, làm xao xuyến lòng người. Sau những biến đổi bể dâu và những thăng trầm lịch sử, vùng đất hiểm yếu này trở thành phên dậu phía Nam của nước Đại Việt.
Điểm nhấn trong phần II là những hình ảnh tái hiện hào khí Tây Sơn. Hầu hết tài liệu thời Tây Sơn không còn, chỉ có những ghi chép rải rác trong sử sách. Điều đáng chú ý là, dù bị sử gia triều Nguyễn coi là "ngụy" nhưng Hoàng đế Quang Trung lại được mô tả và thuật lại như một con người phi thường. Bằng những lời lẽ không giấu sự nể phục, sử triều Nguyễn đã làm toát lên khí phách, mưu lược, tài năng của người anh hùng kiệt xuất Quang Trung Nguyễn Huệ.
Những năm gần đây, bên cạnh kêu gọi nhìn nhận về triều Tây Sơn một cách toàn diện, đa chiều, các sử gia trong nước và ngoài nước vẫn gặp nhau ở quan điểm thống nhất ghi nhận đóng góp lớn lao của triều đại này, vai trò của Anh hùng Quang Trung Nguyễn Huệ, đặc biệt coi "hào khí Tây Sơn" là "di sản" quý giá cần được tiếp tục kế thừa, phát huy.
Với khối tài liệu lưu trữ đồ sộ hiện bảo quản tại các lưu trữ quốc gia, đặc biệt là Châu bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới, diện mạo của vùng đất Bình Định được góp phần soi tỏ.
Kể từ khi Vua Lê Thánh Tông sáp nhập vùng đất Chiêm Thành vào cương thổ Đại Việt (1471) đến khi trở thành trọng địa phía nam Kinh thành dưới triều Nguyễn (1802 - 1945), trải qua gần 500 năm, vùng đất Bình Định đã qua nhiều biến thiên, đồng thời tạo nên nhiều dấu ấn đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Miền đất võ Tây Sơn huyền thoại với những chiến công đã đi vào lịch sử. Đây là một trong những cái nôi của võ cổ truyền Việt Nam, mảnh đất nuôi dưỡng văn chương và những tâm hồn thi ca, trong đó nổi bật là trường thi văn, trường thi võ.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Bình Định là mảnh đất thành đồng duyên hải Nam Trung bộ, là nơi sớm nổ ra phong trào đấu tranh cách mạng. Phần III Triển lãm đề cập đến nỗ lực của quân và dân Bình Định trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, góp phần quan trọng cùng cả nước đưa dân tộc đến ngày toàn thắng.
Bình Định đã có sự bứt phá toàn diện. Phát huy "hào khí Tây Sơn", tinh thần tự lực tự cường, tỉnh đang vươn lên, hướng tới mục tiêu trở thành một trong những tỉnh phát triển thuộc nhóm dẫn đầu khu vực miền Trung và trở thành một trong những trọng điểm kinh tế, trung tâm du lịch lớn của cả nước. Đồng thời, những giá trị di sản văn hóa lịch sử đặc trưng của vùng "đất võ, trời văn" được phát huy và bảo tồn giá trị tốt đẹp của người Bình Định.
Triển lãm được công bố tại các website của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (https://archives.org.vn), Sở Nội vụ tỉnh Bình Định (snv.binhdinh.gov.vn); Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Bình Định (ttltls.snv.binhdinh.gov.vn) và Fanpage Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (https://facebook.com/luutruquocgia1).
