Những trận lũ lịch sử, các đợt nắng nóng kéo dài hay mưa bão cực đoan không chỉ làm thay đổi đời sống con người mà còn đặt nhiều di sản văn hóa trước những thách thức chưa từng có.
_________________
Trong bối cảnh đó, UNESCO đang thúc đẩy một cách tiếp cận mới: thay vì chỉ bảo vệ di sản trước tác động của biến đổi khí hậu, cần nhìn nhận chính di sản như một nguồn lực góp phần tăng cường khả năng thích ứng. Hai nghiên cứu điển hình về Hội An và Huế của Việt Nam được UNESCO tuyển chọn đã phần nào minh họa cho hướng tiếp cận này.
Trước sức ép ngày càng lớn của biến đổi khí hậu đối với các Di sản Thế giới, UNESCO triển khai dự án “Di sản văn hóa - Động lực cho hành động khí hậu vì các đô thị và thị trấn Di sản Thế giới có khả năng chống chịu ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương” giai đoạn 2025-2027 với sự hỗ trợ của Quỹ Tín thác UNESCO/Nhật Bản.
 |
| Kiến trúc đồ sộ của Đại nội Huế. |
Điểm cốt lõi của dự án là cách tiếp cận coi di sản không chỉ là đối tượng cần bảo vệ mà còn là nguồn lực cho hành động khí hậu. Theo UNESCO, tri thức bản địa, kỹ thuật xây dựng truyền thống, quy hoạch đô thị lịch sử và kinh nghiệm quản lý tài nguyên nước được tích lũy qua nhiều thế hệ có thể đóng góp vào các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong bối cảnh hiện nay.
Dự án bao gồm nhiều hợp phần như khảo sát các đô thị Di sản Thế giới, thu thập các nghiên cứu điển hình, tổ chức hội nghị chuyên đề và triển khai các dự án thí điểm nhằm xây dựng cơ sở tri thức phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách. Trong số những nghiên cứu điển hình được tuyển chọn, Việt Nam có hai trường hợp tiêu biểu là Đô thị cổ Hội An và Quần thể Di tích Cố đô Huế.
 |
Một trong những nghiên cứu được UNESCO tuyển chọn là công trình của tác giả Nguyễn Đăng Đạo (Đại học Quốc gia Singapore), tập trung phân tích mối liên hệ giữa thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn Đô thị cổ Hội An.
Là Di sản Thế giới đồng thời thuộc Khu Dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An, đô thị cổ đang chịu tác động ngày càng rõ nét của lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Nghiên cứu chỉ ra rằng đợt lũ từ tháng 10 đến tháng 11/2025 đã đưa mực nước vượt các mức kỷ lục trước đây, khiến nhiều khu vực của phố cổ bị ngập sâu và đẩy nhanh quá trình xuống cấp của nhiều công trình di sản. Trong số 1.155 công trình được kiểm tra, phần lớn vẫn bảo đảm kết cấu, song hàng chục di tích đã xuất hiện những mức độ hư hại khác nhau, phản ánh rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng đối với khu di sản.
 |
| Cù Lao Chàm |
Theo nghiên cứu, Hội An đã triển khai nhiều hoạt động phục hồi nhà cổ, phòng chống xói lở bờ biển và nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai với sự hỗ trợ của các cơ quan quản lý cùng các đối tác quốc tế như USAID và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB). Tuy nhiên, các hoạt động này vẫn còn phân tán và chưa hình thành được cơ chế thống nhất giữa mục tiêu bảo tồn di sản và các chiến lược thích ứng với biến đổi khí hậu.
Một trong những phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là phần lớn các giải pháp hiện nay vẫn thiên về ứng phó sau thiên tai hơn là chủ động phòng ngừa. Việc đánh giá rủi ro theo từng khu vực di sản, tích hợp dữ liệu khí hậu vào công tác quản lý hay xây dựng các kịch bản ứng phó với những hiện tượng thời tiết chưa từng có vẫn mới ở giai đoạn đầu.
Bên cạnh đó, tri thức bản địa và kinh nghiệm của cộng đồng địa phương vẫn chưa được tích hợp đầy đủ vào các chiến lược thích ứng. Công tác lập kế hoạch ứng phó khẩn cấp và ứng dụng các công cụ dự báo, đánh giá rủi ro tại các điểm di sản còn nhiều hạn chế.
 |
| Cù Lao Chàm |
Nghiên cứu cũng ghi nhận Hội An đã xây dựng cơ sở dữ liệu về di tích và triển khai hệ thống mã QR phục vụ lưu trữ, giới thiệu thông tin. Tuy nhiên, các nền tảng này hiện chủ yếu phục vụ công tác tư liệu hóa, chưa được khai thác như công cụ hỗ trợ giám sát rủi ro khí hậu, cảnh báo sớm hay nâng cao khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Từ trường hợp Hội An, nghiên cứu gợi mở rằng bảo tồn di sản trong bối cảnh biến đổi khí hậu cần chuyển từ tư duy ứng phó sang thích ứng chủ động. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học khí hậu, công nghệ số, tri thức truyền thống và sự tham gia của cộng đồng nhằm xây dựng khả năng chống chịu lâu dài cho các đô thị di sản.
 |
Nếu nghiên cứu về Hội An nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ ứng phó sau thiên tai sang thích ứng chủ động, thì một nghiên cứu khác do tác giả Trần Văn Dũng (Phòng Quản lý Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế) thực hiện lại tiếp cận vấn đề từ một góc nhìn khác: khai thác những giá trị quy hoạch lịch sử để tăng cường khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Theo nghiên cứu, Quần thể Di tích Cố đô Huế không chỉ là trung tâm chính trị, văn hóa của triều Nguyễn mà còn là một mô hình quy hoạch đô thị đặc biệt. Kinh đô được tổ chức dọc theo sông Hương với hệ thống sông, hào, hồ, kênh và ao liên kết chặt chẽ với các công trình kiến trúc, tạo nên một chỉnh thể vừa mang giá trị văn hóa vừa thực hiện nhiều chức năng sinh thái.
Tuy nhiên, sự cân bằng này đang chịu sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu. Lũ lụt với cường độ gia tăng, sự thay đổi thất thường của mùa mưa, xói lở bờ sông và tình trạng xâm nhập mặn đã ảnh hưởng đến Hoàng thành, các đền miếu, lăng tẩm và hệ thống nhà vườn truyền thống, đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác bảo tồn lâu dài.
 |
| Kiến trúc đồ sộ của Đại nội Huế. |
Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là việc nhìn lại hệ thống thủy văn được hình thành từ thời Nguyễn như một kinh nghiệm thích ứng với điều kiện tự nhiên. Sông Ngự Hà, hệ thống hào bảo vệ, hồ sen, kênh thoát nước và các khu vườn hoàng gia không chỉ góp phần tạo nên diện mạo của kinh thành mà còn giúp điều hòa vi khí hậu, tiêu thoát nước mưa và giảm thiểu tác động của ngập lụt. Nói cách khác, ngay trong cấu trúc quy hoạch của kinh đô xưa đã hàm chứa những giải pháp thích ứng với môi trường.
Theo thời gian, quá trình đô thị hóa, bồi lắng tự nhiên cùng việc duy tu chưa đầy đủ trong suốt thế kỷ XX đã làm suy giảm hiệu quả của hệ thống này. Trước những thách thức mới do biến đổi khí hậu, chính quyền địa phương cùng các đối tác quốc tế đã triển khai nhiều sáng kiến nhằm phục hồi mạng lưới thủy văn lịch sử theo hướng kết hợp giữa bảo tồn di sản và thích ứng khí hậu.
Nghiên cứu ghi nhận các hoạt động như lập bản đồ số về nguy cơ ngập lụt, phục hồi hệ thống kênh, hồ, áp dụng các giải pháp thoát nước đô thị bền vững và tăng cường giám sát nguồn nước với sự tham gia của cộng đồng đã góp phần cải thiện hiệu quả quản lý môi trường cũng như công tác bảo tồn di sản.
Từ trường hợp Huế, nghiên cứu đưa ra khái niệm “sống cùng nước” như một định hướng đáng tham khảo đối với các đô thị thường xuyên đối mặt với ngập lụt. Những tri thức truyền thống về quy hoạch không gian, quản lý nguồn nước và thích ứng với điều kiện tự nhiên, nếu được kết hợp với khoa học và công nghệ hiện đại, có thể góp phần nâng cao khả năng chống chịu của các đô thị trước những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu.
 |
Bên cạnh hai nghiên cứu của Việt Nam, UNESCO còn tuyển chọn nhiều nghiên cứu điển hình khác từ Nepal, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia và Australia nhằm hình thành cơ sở tri thức về bảo tồn di sản thích ứng với biến đổi khí hậu cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Thông qua việc kết nối các nhà nghiên cứu, chuyên gia di sản, nhà khoa học và các nhà hoạch định chính sách, dự án hướng tới chia sẻ những thực hành hiệu quả, thúc đẩy các dự án thí điểm và hỗ trợ việc lồng ghép yếu tố di sản vào các chiến lược ứng phó với biến đổi khí hậu.
Điểm chung của các nghiên cứu được tuyển chọn là cùng khẳng định một cách tiếp cận đang được UNESCO thúc đẩy: di sản không chỉ là đối tượng chịu tác động của biến đổi khí hậu mà còn là nguồn tri thức và kinh nghiệm có thể đóng góp cho các giải pháp thích ứng. Từ những kinh nghiệm quản lý nguồn nước ở Huế đến các bài học về tăng cường khả năng chống chịu tại Hội An, các nghiên cứu đều cho thấy những giá trị được hình thành qua nhiều thế hệ vẫn có thể mang ý nghĩa thiết thực trong việc ứng phó với các thách thức khí hậu của hiện tại và tương lai.
Thiết kế: Quyên Nhi
