LỜI TÒA SOẠN: Mỗi bước ngoặt phát triển của đất nước đều gắn với những đổi mới quan trọng trong tư duy và phương thức huy động nguồn lực. Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng của lực lượng sản xuất hiện đại, mở ra những khả năng mới để nâng cao năng suất và sức cạnh tranh quốc gia. Một thủ tục được giải quyết nhanh hơn, một dây chuyền sản xuất giảm được lãng phí, một quyết định điều hành có thêm căn cứ đáng tin cậy - đằng sau những thay đổi ấy ngày càng có dấu ấn của dữ liệu. Nguồn lực được tạo ra hằng ngày trong đời sống đang mở ra những khả năng mới cho phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới cách quản lý, tổ chức và sử dụng các nguồn lực quốc gia.
Từ Nghị quyết 52 đến Nghị quyết 57 và Văn kiện Đại hội XIV, tư duy chiến lược của Đảng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng được phát triển, tạo cơ sở để khai mở nguồn lực dữ liệu. Nhưng để nguồn lực ấy góp phần nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Loạt bài “Từ Nghị quyết đến động lực tăng trưởng mới: Đánh thức nguồn lực dữ liệu quốc gia” của Tạp chí Ngày Nay đi vào hành trình ấy, nêu rõ vai trò lãnh đạo của Đảng qua những quyết sách, cách làm và yêu cầu đổi mới từ thực tiễn.
________________
Nhận diện đúng nguồn lực là bước khởi đầu của những lựa chọn phát triển. Trong kỷ nguyên số, khi dữ liệu ngày càng tham gia sâu vào sản xuất, quản trị và đời sống, việc khai thác nguồn lực này trở thành một yêu cầu chiến lược đối với đất nước. Từ chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến xác lập khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, những quyết sách của Đảng cho thấy sự phát triển trong quan điểm chỉ đạo về động lực tăng trưởng. Đó cũng là quá trình vận dụng, phát triển lý luận từ những đòi hỏi mới của thực tiễn, hướng tới nâng cao năng lực tự chủ và đời sống nhân dân.
Trong bài viết “Chuyển đổi số - Động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới” tháng 9/2024, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: “Dữ liệu trở thành một tài nguyên, trở thành tư liệu sản xuất quan trọng”. Từ định hướng ấy đến Nghị quyết 57 và Văn kiện Đại hội XIV, vai trò của dữ liệu ngày càng được xác lập rõ trong quan điểm chỉ đạo của Đảng. Khai mở nguồn lực này gắn liền với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực quản trị và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.
 |
Trong bài viết về chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt chuyển đổi số trong mối quan hệ giữa phát triển lực lượng sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất. Bài viết chỉ rõ: “Chuyển đổi số không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ số vào các hoạt động kinh tế - xã hội, mà còn là quá trình xác lập một phương thức sản xuất mới tiên tiến, hiện đại - “phương thức sản xuất số,” trong đó đặc trưng của lực lượng sản xuất là sự kết hợp hài hòa giữa con người và trí tuệ nhân tạo; dữ liệu trở thành một tài nguyên, trở thành tư liệu sản xuất quan trọng; đồng thời quan hệ sản xuất cũng có những biến đổi sâu sắc, đặc biệt là trong hình thức sở hữu và phân phối tư liệu sản xuất số”.
Theo cách tiếp cận đó, những tiến bộ công nghệ đang thúc đẩy thay đổi cả công cụ lao động, phương thức tổ chức sản xuất lẫn cách quản lý xã hội. Dữ liệu được nhìn nhận như một nguồn lực tham gia vào quá trình ấy, cùng với con người và những công nghệ mới.
 |
Ý nghĩa của nhận định này vượt ra ngoài phạm vi một chương trình ứng dụng công nghệ. Khi thông tin có thể được thu thập, kết nối và phân tích để phục vụ quyết định, khả năng tạo ra giá trị của nền kinh tế cũng thay đổi. Một doanh nghiệp có thể sử dụng dữ liệu vận hành để phát hiện sớm nguy cơ hỏng thiết bị. Người sản xuất nông nghiệp có thể kết hợp thông tin về thời tiết, đất đai và thị trường để điều chỉnh mùa vụ. Cơ quan quản lý có thêm căn cứ dự báo và lựa chọn phương án điều hành.
Nhưng những khả năng ấy chỉ trở thành lợi ích khi có điều kiện khai thác phù hợp. Dữ liệu thiếu chính xác, không được cập nhật hoặc bị chia cắt giữa các hệ thống có thể khiến việc đầu tư công nghệ trở nên tốn kém mà hiệu quả hạn chế. Ngược lại, dữ liệu được tổ chức tốt, gắn với nhu cầu sử dụng rõ ràng sẽ giúp con người đưa ra quyết định có căn cứ hơn, giảm lãng phí và sử dụng hiệu quả những nguồn lực đang có.
 |
Nhìn từ đây, yêu cầu hoàn thiện quan hệ sản xuất có thể được nhận diện qua những vấn đề rất cụ thể. Một doanh nghiệp muốn hợp tác khai thác dữ liệu cần biết quyền sử dụng, trách nhiệm bảo vệ và lợi ích của các bên được xác định như thế nào. Một cơ quan nhà nước muốn kết nối thông tin cần có quy trình, thẩm quyền và cơ chế kiểm soát phù hợp. Người dân cần được bảo đảm quyền lợi khi dữ liệu liên quan đến mình được thu thập và sử dụng.
Bởi vậy, khai mở nguồn lực dữ liệu đòi hỏi đồng thời đổi mới công nghệ, thể chế và phương thức tổ chức. Công nghệ mở ra khả năng mới, cơ chế phù hợp giúp những khả năng ấy được đưa vào đời sống. Đây là cách để những vấn đề lý luận về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất được soi chiếu bằng các bài toán phát triển của hiện tại.
 |
Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định đây là đột phá quan trọng hàng đầu, gắn với phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất và đổi mới quản trị quốc gia. Đối với dữ liệu, yêu cầu được nêu trực tiếp là “đưa dữ liệu thành tư liệu sản xuất chính”.
Từ định hướng đó, vấn đề đặt ra cho mỗi ngành, mỗi địa phương là xác định nguồn dữ liệu nào đang có, chất lượng ra sao và có thể phục vụ nhiệm vụ phát triển nào. Một kho thông tin chỉ được lưu giữ để hoàn thành yêu cầu báo cáo sẽ có giá trị khác với nguồn dữ liệu thường xuyên được cập nhật, kiểm chứng và đưa vào giải quyết công việc.
Chẳng hạn, dữ liệu đất đai khi được kết nối phù hợp với quy hoạch và hạ tầng có thể hỗ trợ lựa chọn địa điểm đầu tư. Dữ liệu sản xuất gắn với nhu cầu thị trường có thể giúp doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch kinh doanh. Thông tin đã được xác thực, nếu có cơ chế tái sử dụng hợp pháp, có thể giảm việc người dân phải cung cấp lại nhiều lần.
 |
Những thay đổi ấy đều liên quan đến cách tổ chức công việc. Ai chịu trách nhiệm về chất lượng dữ liệu? Ai có quyền khai thác? Việc chia sẻ phục vụ mục đích gì? Khi thông tin sai lệch hoặc bị sử dụng không đúng, trách nhiệm được xác định ra sao? Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, đầu tư thêm hệ thống công nghệ chưa chắc đã khơi thông được nguồn lực.
Nghị quyết 57 đặt thể chế ở vị trí cần được hoàn thiện trước, đồng thời xác định người dân, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm và chủ thể của quá trình phát triển. Nghị quyết cũng gắn việc khai thác tiềm năng dữ liệu với phát triển hạ tầng và bảo đảm an ninh, an toàn.
Vận dụng tinh thần ấy vào thực tiễn, chính sách dữ liệu cần giúp các chủ thể có điều kiện đổi mới sáng tạo, đồng thời hiểu rõ giới hạn và trách nhiệm của mình. Doanh nghiệp có thể phát triển sản phẩm, dịch vụ mới trên cơ sở khai thác hợp pháp. Cơ quan quản lý có thể sử dụng thông tin để nâng cao chất lượng điều hành. Người dân được hưởng tiện ích và có cơ chế bảo vệ quyền lợi.
Đây cũng là yêu cầu đối với công tác lãnh đạo: Lựa chọn đúng vấn đề cần giải quyết, tạo điều kiện cho sáng kiến và theo dõi kết quả thực hiện. Giá trị của nghị quyết được thể hiện qua khả năng mở đường cho những thay đổi cụ thể trong sản xuất, quản trị và đời sống.
 |
Ngày 22/3/2025, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, nhiệm kỳ 2025 - 2030, Tổng Bí thư Tô Lâm tiếp tục khẳng định vị trí chiến lược của dữ liệu, đồng thời chỉ rõ những bất cập về nhận thức, hạ tầng, nhân lực, pháp lý và an toàn thông tin. Tổng Bí thư nhấn mạnh: “Chuyển đổi số và phát triển dữ liệu là cơ hội lịch sử để Việt Nam bứt phá”.
Đi cùng việc xác định cơ hội là những yêu cầu hành động. Các nhiệm vụ được đặt ra bao gồm hoàn thiện hành lang pháp lý; phát triển, khai thác và làm giàu dữ liệu; làm chủ công nghệ cốt lõi; phát triển hạ tầng, hợp tác quốc tế, tăng cường giám sát và bảo vệ dữ liệu.
Nhìn trong tổng thể, những nhiệm vụ ấy cho thấy phát triển dữ liệu cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Cơ quan nhà nước tạo lập khuôn khổ quản lý và bảo đảm điều kiện nền tảng; doanh nghiệp phát triển công nghệ, sản phẩm và dịch vụ; các cơ sở nghiên cứu, đào tạo đóng góp tri thức và nhân lực. Hiệp hội có thể kết nối nhu cầu, tập hợp nguồn lực và phản ánh những vướng mắc từ thực tiễn.
Sự kết nối này có ý nghĩa với cả những đơn vị chưa đủ khả năng tự đầu tư hệ thống lớn. Một doanh nghiệp nhỏ cần giải pháp phù hợp với quy mô và năng lực tài chính. Một hợp tác xã cần công cụ dễ sử dụng, có người hướng dẫn và thấy được lợi ích. Một địa phương cần biết lựa chọn việc cấp thiết trước khi mở rộng đầu tư. Chỉ khi đáp ứng được những nhu cầu ấy, nguồn lực dữ liệu mới có điều kiện lan tỏa rộng hơn.
Tổng Bí thư cũng đề cập yêu cầu phổ cập kiến thức, kỹ năng dữ liệu cho xã hội và thúc đẩy các sáng kiến, sản phẩm công nghệ trong nước. Từ góc độ tổ chức thực hiện, điều này gợi ra một yêu cầu thiết thực: chuyển đổi số phải đi cùng phát triển năng lực của con người. Cán bộ cần biết sử dụng thông tin để giải quyết công việc, kiểm tra chất lượng đầu vào và chịu trách nhiệm về quyết định. Người lao động cần được đào tạo để thích ứng với quy trình mới. Người dân cần hiểu các tiện ích cũng như cách bảo vệ dữ liệu của mình.
Năng lực tự chủ cũng cần được xây dựng từ những nhu cầu cụ thể đó. Làm chủ công nghệ đòi hỏi khả năng lựa chọn, vận hành, kiểm soát và phát triển những thành phần quan trọng, đồng thời tiếp thu hiệu quả tri thức từ hợp tác quốc tế. Những bài toán về tiếng Việt, văn hóa, nông nghiệp hay quản trị công có thể trở thành môi trường để doanh nghiệp và đội ngũ nghiên cứu trong nước phát triển sản phẩm phù hợp.
 |
Tại Đại hội XIV, yêu cầu khai mở các nguồn lực mới được đặt trong định hướng phát triển của cả nhiệm kỳ. Nghị quyết Đại hội xác lập mô hình tăng trưởng lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; chú trọng kinh tế dữ liệu cùng các hướng phát triển mới. Mục tiêu được đề ra là phấn đấu đạt tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026–2030 từ 10%/năm trở lên, gắn với nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh.
Mục tiêu ấy đặt ra yêu cầu sử dụng hiệu quả hơn vốn, lao động và tài nguyên. Dữ liệu có thể đóng góp bằng cách giảm chi phí tìm kiếm thông tin, hỗ trợ lựa chọn phương án sản xuất, nâng cao hiệu quả thiết bị và phát triển sản phẩm, dịch vụ mới. Tuy nhiên, đóng góp thực tế phải được kiểm chứng qua từng mô hình, thay vì suy ra từ số lượng phần mềm hay quy mô đầu tư.
 |
Một doanh nghiệp có năng suất tăng sau chuyển đổi số vẫn cần làm rõ tác động của công nghệ, quản trị, vốn và chất lượng nhân lực. Một địa phương có nhiều dịch vụ trực tuyến cần tiếp tục đánh giá người dân sử dụng thuận lợi đến đâu, thời gian và chi phí được giảm như thế nào. Cách đo lường thận trọng giúp nhận diện đúng mô hình hiệu quả và hạn chế việc phóng đại kết quả.
 |
Trong công tác xây dựng Đảng, đây là cơ sở để cụ thể hóa trách nhiệm lãnh đạo. Cấp ủy cần xác định nhiệm vụ chuyển đổi số gắn với mục tiêu chính trị, kinh tế, xã hội của đơn vị; phân công rõ người thực hiện; kiểm tra những khâu còn vướng và đánh giá bằng kết quả. Người đứng đầu phải có khả năng điều phối những công việc vượt khỏi phạm vi một phòng, ban, một cơ quan.
Đổi mới phương thức lãnh đạo còn thể hiện ở thái độ tiếp nhận thông tin từ thực tiễn. Một phản ánh về thủ tục chưa thuận tiện, một hệ thống ít được sử dụng hay một cơ sở dữ liệu thiếu cập nhật đều cần được xem xét nghiêm túc. Những phát hiện ấy giúp điều chỉnh cách triển khai, phòng ngừa lãng phí và làm cho chính sách sát nhu cầu hơn.
Đó cũng là cách củng cố niềm tin bằng kết quả. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong lĩnh vực mới cần có lập luận khoa học, bằng chứng đáng tin cậy và khả năng giải quyết những vấn đề phát sinh. Những phản biện có căn cứ đối với chính sách, quy trình hay dự án là nguồn thông tin cần thiết để hoàn thiện công tác lãnh đạo, quản lý.
Khi người dân được phục vụ thuận tiện hơn, doanh nghiệp nâng cao năng suất và các quyết định quản lý có thêm căn cứ, giá trị của dữ liệu sẽ được thể hiện trong đời sống. Chính trên hành trình ấy, tầm nhìn chiến lược và năng lực tổ chức thực hiện của Đảng cùng được kiểm chứng bằng những kết quả phát triển cụ thể.
 |
***
Từ công cuộc đổi mới đến những nghị quyết chiến lược về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, có thể thấy quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Đảng đều xuất phát từ thực tiễn, nhận diện những nguồn lực mới và từng bước hoàn thiện thể chế để giải phóng sức sản xuất.
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu mở ra những khả năng quan trọng để nâng cao năng suất và tạo ra giá trị mới. Việc xác lập nguồn lực ấy ở tầm chiến lược quốc gia phản ánh sự phát triển trong nhận thức về lực lượng sản xuất hiện đại và những yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng.
Nhưng tầm nhìn đúng mới là điều kiện cần. Điều quyết định là khả năng biến dữ liệu thành những thay đổi thực chất trong quản trị, sản xuất và đời sống xã hội.
Vì thế, câu chuyện dữ liệu không chỉ là câu chuyện công nghệ. Đó còn là câu chuyện về năng lực đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế và tổ chức thực hiện của Đảng trong một giai đoạn phát triển mới. Đây cũng là quan điểm của Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Bộ Công an, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia: “Dữ liệu là trái tim của chuyển đổi số, là bộ não của kỷ nguyên thịnh vượng mới. Muốn phát huy giá trị của dữ liệu, chúng ta phải tạo đột phá trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và bảo đảm an ninh mạng, quyền riêng tư dữ liệu".
