Nhân dịp kỷ niệm 80 năm thành lập UNESCO (UNESCO80), từ tháng 7 đến tháng 9/2026, UNESCO đã tiến hành tham vấn 145 nhà lãnh đạo trẻ đến từ 135 quốc gia thành viên và thành viên liên kết, nhằm thu thập góc nhìn của thế hệ trẻ về tương lai của Tổ chức và sứ mệnh xây dựng hòa bình.
Kết quả tham vấn được thể hiện trong văn kiện Lời kêu gọi của thanh niên về một nền văn hóa hòa bình mới trong tâm trí phụ nữ và nam giới thế kỷ XXI, công bố tại Paris ngày 3/9/2026. Văn kiện phản ánh quan điểm và khuyến nghị của những người trẻ tham gia, hướng tới việc làm mới sứ mệnh của UNESCO trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến đổi sâu sắc về xã hội, môi trường và công nghệ.
Theo các đại diện thanh niên, hòa bình ngày nay không chỉ bị đe dọa bởi xung đột vũ trang mà còn bởi những dạng thức bạo lực mang tính cơ cấu, tình trạng di dời cưỡng bức, khủng hoảng môi trường, bất bình đẳng và sự suy giảm lòng tin giữa các cộng đồng, thế hệ. Trong khi đó, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo và công nghệ số vừa mở ra cơ hội học tập, đối thoại, kết nối, vừa làm gia tăng nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, phân cực và chia rẽ xã hội.
Từ thực tế này, thanh niên cho rằng giáo dục, khoa học, văn hóa, truyền thông và thông tin cần được nhìn nhận như những trụ cột có mối liên hệ chặt chẽ trong quá trình kiến tạo hòa bình.
Chuyển thanh niên từ đối tượng tham vấn thành đối tác ra quyết định
Một trong những khuyến nghị trọng tâm của văn kiện là tăng cường sự tham gia thực chất của thanh niên vào các cơ chế hoạch định chính sách, phòng ngừa xung đột, hòa giải và xây dựng hòa bình.
Theo các nhà lãnh đạo trẻ, nhiều người trẻ trên thế giới hiện đã tham gia tích cực với vai trò nhà nghiên cứu, nhà giáo dục, người hoạt động văn hóa, trung gian hòa giải và những người kiến tạo không gian số. Tuy nhiên, đóng góp của họ vẫn chưa được ghi nhận và hỗ trợ tương xứng.
UNESCO được khuyến nghị chuyển từ mô hình tham vấn đơn thuần sang quan hệ đối tác thực chất, tạo điều kiện để thanh niên có đại diện trong các Ủy ban Quốc gia UNESCO, đoàn đại biểu tham dự Đại hội đồng UNESCO và các cơ chế hoạch định chính sách giáo dục. Sự tham gia cần được duy trì xuyên suốt từ xác định ưu tiên, xây dựng chương trình đến triển khai và đánh giá kết quả.
Bên cạnh đó, các hoạt động tham vấn cần có cơ chế phản hồi minh bạch, công khai những kiến nghị được tiếp thu, hành động đã thực hiện và kết quả đạt được. UNESCO cũng cần tăng cường kết nối, hỗ trợ tài chính và nâng cao năng lực cho các sáng kiến do thanh niên khởi xướng, thay vì tạo thêm những cơ cấu hoạt động song song.
Giáo dục, văn hóa và khoa học là nền tảng của hòa bình
Văn kiện nhấn mạnh giáo dục là tuyến phòng thủ đầu tiên trước hận thù, phân biệt đối xử và chia rẽ xã hội. Những hình thức kỳ thị dựa trên chủng tộc, giới tính, ngôn ngữ, bản sắc và hoàn cảnh cá nhân đang xuất hiện cả trong trường học lẫn môi trường trực tuyến, ảnh hưởng đặc biệt đến phụ nữ, trẻ em gái và các nhóm thiểu số.
Để ứng phó, UNESCO và các quốc gia thành viên được khuyến nghị tích hợp giáo dục hòa bình, nhân quyền, hiểu biết truyền thông và thông tin, công dân số, tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết bất đồng phi bạo lực vào chương trình giáo dục cũng như đào tạo giáo viên. Mục tiêu là giúp người trẻ có khả năng nhận diện thông tin sai lệch, tôn trọng sự khác biệt và đối thoại mà không dẫn đến thù địch.
Trong lĩnh vực văn hóa, các nhà lãnh đạo trẻ cho rằng ký ức lịch sử và di sản cần trở thành cầu nối giữa các cộng đồng, thay vì bị sử dụng để khoét sâu những chia rẽ. Việc giảng dạy lịch sử xung đột cần dựa trên bằng chứng, tiếp cận từ nhiều góc nhìn, tránh phủ nhận lịch sử và củng cố định kiến đối kháng.
Các chương trình của UNESCO về Giáo dục Holocaust và Diệt chủng, Chương trình Ký ức Thế giới được đề cập như những nền tảng quan trọng để phát huy giá trị của tư liệu, lưu trữ và ký ức tập thể. Thanh niên cần được khuyến khích tham gia các dự án lịch sử truyền khẩu, lưu trữ tư liệu cộng đồng, giao lưu văn hóa và hòa giải.
Bảo vệ di sản cũng cần được mở rộng đối với di sản phi vật thể, ngôn ngữ, tri thức bản địa và các thực hành văn hóa truyền thống. Quá trình số hóa, lưu trữ và truyền tải tri thức phải bảo đảm sự đồng thuận, quyền kiểm soát và quyền tham gia của chính cộng đồng sở hữu di sản.
Ở lĩnh vực khoa học, văn kiện kêu gọi thúc đẩy Khoa học mở (Open Science), bảo đảm các nhà nghiên cứu và cộng đồng ở những quốc gia có nguồn lực hạn chế được tiếp cận, chia sẻ và tham gia sáng tạo tri thức một cách bình đẳng. Theo Báo cáo Khoa học mở năm 2023 của UNESCO, chỉ khoảng một phần ba số bài báo khoa học công bố trong giai đoạn 2000-2021 được tiếp cận mở; tỷ lệ này tăng lên khoảng một nửa đối với các bài xuất bản năm 2021.
Quản trị AI có trách nhiệm, bảo vệ môi trường thông tin
Trước sự phát triển của công nghệ số, thanh niên cảnh báo nguy cơ thiên lệch thuật toán, phân biệt đối xử, giám sát thiếu sự đồng thuận và tập trung quyền lực công nghệ vào một số doanh nghiệp, quốc gia. Những hệ thống AI được huấn luyện chủ yếu bằng dữ liệu và ngôn ngữ phổ biến có thể không phản ánh đầy đủ bản sắc, tri thức và nhu cầu của các cộng đồng bản địa cũng như những quốc gia đang phát triển.
Văn kiện đề nghị UNESCO thúc đẩy thực thi Khuyến nghị về Đạo đức trí tuệ nhân tạo năm 2021, tăng cường đánh giá định kỳ các hệ thống AI, bảo đảm tính minh bạch và sự tham gia của những nhóm dân cư đa dạng trong quá trình phát triển công nghệ. Đáng chú ý, UNESCO được đề xuất nghiên cứu khả năng xây dựng hướng dẫn hoặc một công cụ thiết lập tiêu chuẩn riêng về thanh niên và AI, bổ trợ cho khuôn khổ đạo đức hiện hành.
Song song với đó, việc bảo vệ tính toàn vẹn của thông tin cần được đặt ở vị trí ưu tiên. UNESCO được khuyến nghị hỗ trợ báo chí độc lập, truyền thông cộng đồng, hoạt động kiểm chứng thông tin và các nội dung báo chí bằng ngôn ngữ địa phương; đồng thời tăng cường bảo vệ nhà báo và quyền tự do biểu đạt.
Trong lĩnh vực môi trường, thanh niên, đặc biệt là phụ nữ và các nhà khoa học trẻ, cần được tham gia thực chất vào quá trình hoạch định chính sách khí hậu và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Văn kiện đề cập mục tiêu ít nhất 30% đại diện thanh niên tham gia tích cực vào các quá trình ra quyết định và hoạch định chính sách về khí hậu, đồng thời kêu gọi tăng cường tài trợ nghiên cứu, học bổng và cơ hội phát triển các sáng kiến xanh.
Một ưu tiên khác là bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục, khoa học và đời sống văn hóa trong các tình huống khủng hoảng. UNESCO và các quốc gia thành viên cần xây dựng cơ chế duy trì hoạt động giáo dục, bảo vệ trường học, cơ sở nghiên cứu và di sản văn hóa, hỗ trợ người phải di dời được công nhận trình độ học vấn và tiếp tục học tập xuyên biên giới.
Khép lại văn kiện, các nhà lãnh đạo trẻ nhấn mạnh xây dựng hòa bình trong thế kỷ XXI đòi hỏi tư duy dài hạn và trách nhiệm liên thế hệ. Những quyết định của hiện tại sẽ định hình điều kiện sống, học tập và phát triển của các thế hệ tương lai. Vì vậy, bảo vệ di sản văn hóa, đa dạng sinh học, ngôn ngữ và ký ức tập thể cần gắn với việc trao quyền cho thanh niên tham gia gìn giữ, sáng tạo và truyền tiếp các giá trị đó.
Thông điệp chung được đưa ra nhân dịp UNESCO tròn 80 năm thành lập là: một nền văn hóa hòa bình mới cần được kiến tạo giữa các thế hệ, hiện thực hóa trong thời đại hôm nay và trao truyền cho những thế hệ mai sau.
